ÖZET
Ülkemizde fidancılık, yüksek meyve üretimine rağmen, A.B.D, Fransa, İngiltere, Almanya gibi Avrupa ülkeleriyle karşılaştırıldığında, hem üretim hem de ıslah çalışmaları bakımından oldukça geri kalmıştır. Söz konusu ülkelerde fidancılık çoğunlukla özel fidanlıklarda yapılırken, ülkemizde genelde devlet tarafından yapılmaktadır. Bu durum rekabeti azaltarak kaliteli fidan üretimine engel olmaktadır. Fidancılık bakımından gelişmiş ülkelerde, her geçen gün değişik özelliklere sahip yeni klon anaçları geliştirilirken, ülkemizde genelde çöğür anaçları kullanılmaktadır. Ayrıca kullanılan çöğür anaçlarında da çeşitlilik yoktur. Örneğin ABD’de şeftali fidan üretiminde Elberta, Halford veya Lovell gibi çeşitler kullanılırken ülkemizde genelde şeftali çöğürleri kullanılmaktadır. Bu çalışmada; dünya ve ülkemizdeki fidanlıklarda günümüzde kullanılan ekonomik değeri olan anaçlar ortaya konmuştur. Bu çalışmada elma, armut, şeftali, kiraz, erik gibi ılıman iklim meyve türleri için şu anda ticari amaçla kullanılan ve dünyada son yıllarda geliştirilen anaçlar ve bunların bazı özellikleri ortaya konmuştur.
GİRİŞ
Meyve ağaçlarının kökleri, yaprakları kadar aktiftir ve kök sistemi, toprak üstündeki sistemlerle ilişkiye girerek büyüme, gelişme ve meyve vermede önemli bir rol oynar (Kolesnikov, 1971). Kök sistemi ağacın tutunması, su ve mineral maddelerin alımı ve taşınması, büyüme regülatörlerinin biyosentezi, besin maddelerinin depolanması gibi önemli görevleri yerine getirir (Rom, 1987). Köklerin bu fonksiyonları, meyve ağaçlarının kök sistemini oluşturan anaçların meyve yetiştiriciliğindeki önemini ortaya koyar.
Günümüz meyve yetiştiriciliğinde anaçlar, öncelikle iklim ve toprak şartlarına adaptasyon ile büyümenin kontrolü yanında, özel bir kültürel ihtiyacı karşılamak için de kullanılmaktadır. İdeal bir anaç, modern pomolojik kriterler yanında, bahçe ve fidanlıktaki problemlere çözüm getirecek kriterlere de sahip olmalıdır. Bu kriterler; kalemle uyuşma, klonal olarak çoğaltılıyorsa köklenme kabiliyeti, tohumla çoğaltılıyorsa yüksek çimlenme oranı, fidanlık hastalıklarından ari olma, yeterli ve ekonomik olarak çoğaltılabilme; aşırı sıcak veya soğuk gibi olumsuz iklim faktörlerine; drenaj, pH, derinlik, toprak verimliliği gibi toprak karakteristiklerine, toprak zararlıları ve diğer zararlılara adaptasyon kabiliyetidir (Rom, 1987).
Anaçlar çöğür (tohum) ve klon (vegetatif) olmak üzere iki grupta toplanır. Değişik meyve türleri için her iki gruptan çok değişik anaç seçenekleri olduğu halde, henüz anaç problemleri tam çözülmüş değildir. Dünyada şu anda yürütülen anaç ıslah programları, yukarıda belirtilen kriterler bakımından iyi niteliklere sahip olan anaçları geliştirmek için düzenlenmiştir. Son zamanlarda başta Amerika olmak üzere İtalya, Fransa, Polonya, Almanya, Kanada ve Rusya gibi ülkelerde ılıman iklim meyvelerinde çok değişik anaçlar elde edilmiştir. Ülkemizde ise bazı önemli araştırma enstitüleri ve üretme istasyonları dışında, söz konusu meyve türleri kendi çöğürleri üzerinde yetiştirilmektedir. Ülkemizde genelde elmalar yabani elma, armutlar armut ve ahlat, ayvalar ayva, erikler erik, kirazlar kuş kirazı ve mahlep, kaysılar zerdali, şeftaliler şeftali çöğürleri üzerinde yetiştirilir. Meyvecilik bakımından büyük bir çeşit zenginliğine sahip ülkemizde, ıslah çalışmalarıyla değişik niteliklere sahip anaçlar elde edilememiştir. Ülkemizde anaç konusunda kendi gen kaynaklarımızın değerlendirilmesi üzerine fazla çalışma yoktur. Ancak kamu ve özel sektörde az da olsa dışardan getirilen bazı anaçların ülkemiz koşullarına uyumu araştırılmaktadır. Oysa bugün anaç ıslahında söz sahibi ülkeler 60-70’li yıllarda başladıkları anaç ıslah programlarının sonuçlarını almaya başlamışlardır.
Anaçlar üzerine tanımlamalar yapan, anaç özeliklerini ortaya koyan birçok kaynak bulunmaktadır. Bu kaynaklarda bizim çalışmamızda adı geçen anaçlar dışında çok değişik birçok anaç yer almaktadır. Makalemizin esas amacı, bazı önemli ılıman iklim meyve türleri için dünyada şu an mevcut olan ve ticari olarak yaygın kullanılan ılıman iklim meyve anaçlarını ve bunların bazı önemli özelliklerini ortaya koymaktır. Bu yüzden şu an ticari olmayan birçok anaca değinilmemiştir.
Araştırmanın ana materyalini, dünyadaki birçok fidanlığa gönderilen kısa anket içeren mektuplar ile bazı fidanlıkların yayınladıkları kataloglar oluşturmuştur. Araştırmada Amerika Birleşik Devletlerinde 13, Fransa’da 4, İtalya’da 3, İngiltere’de 3, İspanya’da 2, Almanya’da 1, Hollanda’da 1, Avustralya’da 1, Yeni Zelanda’da 4, İsviçre’de 3, Kanada’da 6, Norveç’te 1, İsveç’te 2 ve Çekoslovakya’da 1 olmak üzere 14 ülkede 45 fidan üreten kurum ve araştırıcı ile yazışma yapılmıştır. Çalışmada, ülkemizde kullanılan anaçları belirlemek için de Tarım Bakanlığı tarafından hazırlanan “Fidan Üretim ve Dağıtım Talimatı”ndan yararlanılmıştır.

__________________