Çatı bahçesi ve çatı bahçesi tipleri
Zeminde ya da çoğunlukla zemin seviyesinin üzerinde yer alan herhangi bir yapıya ait düz ya da eğimli çatıda özel malzeme ve teknikler yardımıyla, gerçekleştirilen az ya da çok bakım gerektiren bir çok işleve sahip açık yeşil mekan düzenlemelerine, çatı bahçesi adı verilir.(Küçükerbaş,1990)
Çoğu zaman çatı peyzajı,çatı bitkilendirilmesi ve çatı yeşillendirmesi kavramlarıda aynı amaçla kullanılmaktadır.(Whalley, 1978-trillitzsch,1979-krupka,1984)
Bir kent yeşili olarak çatı bahçeleriyle diğer yeşil alanlar karşılaştırıldığında grek gerçekleştirme,gerekse sağlıklı bir biçimde yaşatma acısından her iki grup arasında çok önemli farklar olduğu görülmektedir.Çatı bahçesi dışındaki yeşil alan tesislerinde büyük ölçüde mevcut ortamlar kullanılırken,çatı bahçelerinde bundan farklı olarak öncellikle ortamın yaratılması zorunluluğu vardır,bu durum çatı bitkilendirilmesi konusunu zor ve masraflı olmasını sonucunu getirmektedir.Bu nedenle çatı bahçeleri,yeşil alanlar içinde çok farklı bir konuma sahiptir.
Çatı bahçeleri işlev ve yararlanma özellikleri yönünden gerçekleştirilme amacaları farklılığı ile buna bağlı olarak ortaya çıkan farklı bakım şekilleriyle entansif ve ekstansif olmak üzere iki guruba ayrılmaktadır(Krupka,1983-thommen,1987)
Entansif çatı bitkilendirme
Yoğun emek ve fazla üretim girdileri ile yetişme ortamında istekleri çok olan çim,çalı,ağaççık ve ağaç gibi bitkiler ve çevre düzenleme çalışalarında yararlanılan çeşitli cansız materyalinde kullanıldığı düz çatı düzenlemeleridir.Çoğu zaman derin toprak gerektiren entansif bitkilendirmede yalıtım flitre,dranaj ve sulama sistemlerinin mükemmel olması gerekmektedir.Bu durum entansif çatı bitkilendirmesinin çok masraflı çalışmalar olmasına yol açmaktadır.Entansif çatı bahçeleri üzerinde gezilmeye ve çeşitli rekreasyonel etkinliklerde bulunmaya uygundur.
Entansif çatı düzenlemelerde ekolojik koşullar çercevesinde tür seçiminde ekstansif bitkilendirmede olduğu gibi sınırlandırma söz konusu değildir(Berger,198
Entansif çatı düzenlemeleri düzenli olarak sulama,gübreleme ,ilaçlama ,budama yabancı ot alma gibi bakım önlemlerine gereksinme gösterir(Liesecke,1983)
Ekstansif çatı bitkilendirme
Emeğin ve üretim,bakım giderlerinin en aza indiği çok geniş alanlarda en az ya da hiç bakım olmadan düz ya da eğik çatılarda sığ topraklar üzerinde oluşturulan bitkilendirmeleridir.
Bu bitkilendirme tipinde bodur çalılar,yosunlar,tek ve çok yıllık yabani otlar(çayırlar) ve sukulent yapıya sahip bazı örtü bitkileri kullanılmaktadır.Seçilen türler genellikle dona kuraklığa,aşırı suya dayanıklı,rejenerasyon yüksek türlerdir.
Ekstansif çatı bahçelerini oldukça geniş yüzeylerde uygulanması nedeniyle en az toprak kalınlığı,yapı statiği ve maliyetler açısından önem kazanmaktadır. Bu konuda yapılan araştırmalar ekstansif bitiklendirmelerde toprak derinliği 10 hatta 5 cm ye kadar uygun olabileceği sonucunu ortaya çıkarmaktadır(Liesecke,1984)
Ekstansif çatı bahçeleri gezinmeye ve rekreasyonel etkinlikler için kullanılmaya uygun değildir(Krupka,1983)
Çatı bahçesi yapılamaya uygun çatının özellikleri
Çatı eğimi
Çatı tipleri bölümünde(2.1.1)eğimlerine göre yapılan sınıflandırma göz önünde bulunduğunda,entansif çatı bahçelerinin ancak düz çatılar üzerinde gerçekleştirilmesine karşın esktansif çatı bitkilendirmeleri düz çatılar yanında az,orta hatta yüksek eğimli çatılarda bile gerçekleştirilebilmektedir ancak bitkileme tekniği ve su ekonomisi bakımından bitkilendirme yapılacak az eğimli çatılar gurubunda bulunması gerekmektedir(Aslanboğa,198
Çatı statiği
Çatı bitkilendirmesi amacıyla kullanılacak her materyal ile çatı bahçesi tipine göre görevli ve kullanıcılar çatıya ek yükler getirmektedir.Yapı statiği yönünden çatı bu yükleri kaldıracak güçte olmalıdır.Bu konuda yapılan çalışmalar ekstansif çatı bitkilendirmelerinde 1 m2 ye düşecek topalam ağırlığın 125 kg’ı geçmemesini entansif düzenlemelerde ise;
•Kişilerin geçiçi olarak kullanım durumunlarında m2 200 kg
•Kişilerin kullanımına sürekli açık çatılarda m2 350 kg 350 kg geçmemesini ortaya koymuştur.(Liesecke,1983)
Çatı bahçesi tesisinde çatıya gelebilecek yükler sabit ve hareketli yükler olmak üzere iki gruptur.Sabit yükler çatı bahçesini oluşturan tüm tabakalar(ayrım tabakası,kök koruma tabakası,drenaj tabakası,flitre tabakası,substrat tabakası ve bitki tabakası)ile çeşitli sistemler(sulama ve su boşaltma sistemi)dir.Hareketli yükler ise çeşitli amaclarla bulunan insanlar ile geçiçi olarak bulunan araç,gereçlerdir. Çatı bahçesini oluşturan katmanların 10 mm kalınlıkta olamak üzere 1m2 çatı yüzeyine getireceği yükler kg olarak şu şekildedir.
10 mm kalınlığındaki materyalin getireceği yük(kg/m2)
Bitkisel toprak 16-20
Kum 20-22
Çakıl 16-18
Volkan tüfü 7-8
Turba 7-9
Sığır gübresi 8-11
Toprak,perlit,turba, 11-14
sığır gübresi karışımı
Bitki materyalinin çatıya getireceği yükler yapraklı ve yağmurdan ıslanmış biçimde olmak üzere aşağıdaki şekildedir.
Bitki materyali yüzeye getireceği yük(kg/m2)
Çim 5
Köken bitkiler 10
1,5 m’ye kadar boylanan çalılar 20
3 m’ye kadar boylanan çalılar 30
6 m kadar boylanan ağaççıklar 40
Su yalıtımlarında yalıtım pestilleri kadar kullanılacak bitüm ve astar türleri de önemlidir(Özer,1982)
Son yıllarda en çok kullanılan yalıtım malzemesi camtülü ve cam dokuma esaslı anorganik yalıtım pestilleridir. Bu konuda farklı amaçlar için;
•Camtülü taşıyıcılığı genel amaçlı yalıtım pestili,
•Buhar dengeleyici yalıtım pestili,
•Mineral kaplı yalıtım pestili,
•Cam dokumalı yalıtım pestili kullanılmaktadır.
Çatı drenajı
Normal koşullarda düz çatılsar üzerinde kesinlikle su birikmememlidir.Bu nedenle çatıya yalıtım tabakalarının serilmesi sırasında verirlecek uygun eğimler yardımıyla toplanan sular yağmur boruları aracılığıyla uzaklaştırılır.
Yağmur suyu boşaltım ağızlarını dış etkilerden ve istenmeyen malzemelerden korumak için,çeşitli süzgeçlerden yararlanılmaktadır. Çatı süzgecleri coğunlukla dökme demirden imal edilmekte olup bunları üzerinde yabancı maddeleri tutucu kafes veya ızgara bulunmaktadır.
Çatı bahçesi teknik inşa’sına ilişkin özellik ve donanımlar
Çatılar: bitkilere doğal ortamların aksine,sınırlı bakım ve gelişim olanaklarına uyum göstermeleri gereken özel bir mekanı sunmaktadır.
Gerek çatının yapısal özellikleri,gerekse bitkilendirme için hazırlanacak yetişlme ortamının özellikleri nedeniyle çatı örtüsünde belirli nitelikle aranır. Bu niteliklerin tamamı tek bir tabakada bulunamayacağı için genellikle tabaklar halinde bir örtüleme yöntemi uygulamaktadır. Bu örtülenmede tabaklar taşıyıcı tabaka,çatı contası(su,sıcaklık ve buhar kesici yalıtım tabakaları),ayrım tabakası ,kök koruma tabakası(köklerin salgıladığı asitlerden koruyucu tabaka)drenaj tabakası, flitre tabakası substrat ve vejetasyon tabakası olarak sıralanır.
Bu klasik yapı,tek tek tüm tabakaların işlevlerini denenerek bir araya getirildiği malzeme yüzeyinin küçültüldüğü tüm çatı yeşillendirmelerinde prensip olarak aynıdır.
Planlama ve uygulamalarda yapının gereksinimi ve getirilecek bitki materyalini özelliğine göre tabakların karakterleri farklılık kazanır.(Aslanboğa,198
Ayrım tabakası
Çatı yalıtımı için kullanılan malzemeler(çatı contası;su,sıcaklık ve buhar kesici yalıtım tabakası)ile kök koruma tabakası arasında,kimyasal açıdan birbirlerine zarar vermeleri durumunda işlev görmesi amacıyla keçe veya benzeri materyalden yapılmış bir ayrım tabakası bulunur. Bazen kök koruma tabakası aynı zamanda su yalıtım işlevini de üstlendiği çatılarda, zemine döşenmiş keçe, boşaltma sistemi veya bitkilendirme yapı tabakalarının üzerindeki olumsuz etkilerden(bahçe araç gereci, düşey konumlu sivri objeler,alttaki pürüzlü yüzey)dolayı oluşabilecek zararlara karşı kök koruma tabakasının mekanik olarak korunmasını sağlar.
Düz çatılarda genellikle plastik örgü hasır koruma elemanı olarak kullanılırken eğimli çatılarda kural olarak keçe türü bir materyal yeterlidir. Aynı zamanda basınca dayanıklı ısı yalıtım plaklarının drenaj tabakası içine veya altına getirilmesiyle kök koruma tabakasının ve benzer şekilde çatı yalıtımı için kullanılan(Çatı contası) tabakaların korunmasını sağlar.
Kök koruma tabakası
Bazı bitkilerin kökleri agresif reaksiyon göstermekte ve suya ulaşabilmek için çatı yüzeyine zarar vermektedir. Bu nedenle çatı yalıtım tabakalarına bitki kökleri tarafından zarar verilmesini engellemek amacıyla özel plastik materyalden (folye) bir tabak oluşturulur. Bugüne kadar yapılan araştırma ve denemeler örtü materyalinin köklere karşı direncinin, yapıldığı madde özelliğine ve örtünün kalınlığına bağlı olduğunu, bağlantı yerlerinin de sağlam olması gerektiğini kanıtlamıştır (Günter, 1986). Bağlantılarda aşağıda belirtilen çeşitli teknikler kullanılmıştır:
•Yapıştırma
•Kaynak yapma
•Termik bağlama (termik kaynak yapma)
•Üzerini kaplama
Kök asitlerine dayanıklı levhalar olarak bugüne kadar yapılmış denemeler doğrultusunda; yumuşak PVC, polietil levhalar ve kauçuk sentezleri geliştirilmiştir (Penningsfeld, 1981)
Ekstrem ince tabakalı yapılarda uygulama yosun çatılar da kök koruma folyesinin gerekliliği tartışmaya konu olurken, diğer tüm vejetasyon tiplerinde gerekli olduğu kabul edilmektedir.
Drenaj tabakası
Substratın, su tutması nedeniyle fiziksel özelliklerinin bozulmasını önlemek için, fazla suyun drene olması gerekmektedir. Drenaj tabakasındaki suyun gönderilmesi köklerin oksijen gereksinimi için yeterli hava boşluk hacmini elde etmesi bakımından gereklidir. Bu nedenle işlevine uygun boşluklu yapıya sahip olmalıdır.
Materyal kural olarak; hafif, boşluklu, atmosfer koşullarına ve suya dayanıklı, uzun ömürlü, kimyasal ve fiziksel ayrışmaya uğramayan, bitkilere zararlı olacak reaksiyonlara girmeyen bir yapıya sahip yapay veya doğal malzemelerden seçilir.
Drenaj tabakasının kalınlığı; getirilecek bitki türüne, çatının yapı malzemesine, katmanların özelliğine, yağış ve sulama suyunun miktarına göre değişmektedir (Aslanboğa, 198
Yağmur ve sulama suyundan oluşabilecek kireçlenmelerin önlenebilmesi için drenaj amacıyla kullanılacak materyalin 100 gr ı 120 mg dan daha fazla CaO (kireç) içermektedir. Tuz içeriği de 100 gr da 250 mg ı aşmaması, başka bir değişle %0.25 i geçmemelidir. (Liesecke, 1987-1989) PH değeri genel olarak 5.5-7.0 arasında olmalıdır. Bu değerler ekstansif yeşillendirmelerde 7-8 arasında olup 6.5 ve 8.5 a kadar bir töleransa da sahiptir.
Ayırım, kök koruma ve filtre tabakalarının derinliklerinin çok az olmasına karşın drenaj tabakası ile substrat asıl derinliğe oluşturmaktadır. Çeşitli bitkilendirme tipleri için gerekli drenaj tabakası derinlikleri;
Çim ve bodur bitkiler: 5-7 cm
Perenial bitkiler-Küçük çalılar: 7-10 cm
3 m’ye kadar boylanabilen çalılar: 10-15 cm
6 m’ye kadar boylu çalılar: 15 cm
10 m’ye kadar ağaçlar: 35 cm
15 m’ye kadar ağaçlar: 50 cm şeklindedir.

Filtre tabakası
Filtre tabakası kural olarak substrat tabakasından gelen fazla suyu uzaklaştıran, buna karşın yıkanan agregayı tutan, gözenekli bir materyalden oluşmaktadır.
Filtre materyalinin işlev yeteneği uzun süreli olmalıdır, bu da çürümeyen bir materyalin kullanımını gerektirir. Tabaka ve rulo biçiminde hazırlanan polyester-keçeler basit bir uygulama ile çatı yüzeyine yayılabilir.
Filtre materyali olarak, cam yünü, sentetik örgü çuvallar, sentetik keçeler kullanılmaktadır.
Substrat (Bitki yetiştirme ortamı)
Substrat, bitkilerin içinde kök geliştirebildikleri tabakadır. Bu tabaka fiziksel, kimyasal ve biyolojik özellikleri nedeniyle bitki yetişmesi için gerekli ortamı oluşturarak yağmur sularının ve sulama suyunun bir kısmını bitkinin kullanabileceği biçimde biriktirmekte ve suyun fazlasını drenaj tabakasına iletmektedir.
Substrat;
•Fiziksel ve kimyasal etkilere karşı dayanıklı,
•Su tutma kapasitesi yüksek,
•5.5-7.0 arasında Ph değerine sahip,
•Kolay eriyebilir kireç içeriği düşük,
•Besin maddelerini depolama özelliğinde,
•Yaşayan bitki artıkları ve yabancı ot tohumlarından arınmış,
•Islak ağırlığı fazla olmayan,
•Tamamen kuruduktan sonra yeniden su tutma yeteneğinde,
•Zaman içinde bitkilere zararlı olabilecek maddeler üretmeyen niteliklerde olmalıdır.
Normal bahçe toprağı yukarıda belirtilen niteliklerin birçoğu bakımından çatı bahçeleri için substrat olarak elverişli değildir. Bu amaçla yüzeysel toprak, volkan tüfü, kum, mil, kömür curufu, cam yünü, taş yünü, perlit, turbo, kiremit kırığı, yüksek sıcaklıkta patlatılmış kayaç kırıkları, gübre gibi eşitli materyallerde bazıları kendi aralarında uygun oranlarda karıştırılarak kullanılmaktadır.
Substartın derinliği; çatı konstrüksiyonu, bitkilendirme tipi ile tabakalarda kullanılan materyale bağlı olarak değişmektedir. Çeşitli bitkilendirme tipleri için gerekli substrat derinliği;
Çim ve bodur bitkiler için: 8 cm
Perenial bitkiler ve küçük çalılar: 15 cm
3 m’ye kadar boylanan çalılar: 35 cm
10 m’ye kadar ağaçlar: 65 cm
15 m’ye kadar ağaçlar: 100 cm şeklindedir.

Substrat nedeniyle çatıya gelecek yükü azaltma amacıyla, sentetik keçeler ve taş yününden imal edilmiş bitkileme plakaları da kullanılmaktadır. Polystyrol, Polyamid gibi sentetik maddelerden oluşan köpük, ya da ağ görünümlü maddeler yeterli aranda su tutma ve drenaj özelliklerine sahiptir. Drenaj yeteneği iyi olmayanların altına ayrıca yine aynı sentetik maddelerden yapılmış drenaj tabakaları serilmektedir.
Toprakta bulunması gereken besin maddeleri
Litrede mg olarak

N P2O5 K2O5 Mg Tuz-KCI
Islah edilmiş toprak, çim toprağı 110-140 160-200 200-300 60-90 ≥2
Organik madde toprak karışımı 110-140 90-110 150-200 50-70 ≥2

Bitkileme plakları materyal içeriğine bağlı olarak değişkendir.

Vejetasyon tabakası (Bitkiler)
Kıermeır, 1985-1987’ye göre, çatıda yaşayacak bitkilerin köklerini geliştirebileceği sınırlı toprak tabakası vardır. Bu nedenle doğal olarak bu sınırlı az bir kök hacmiyle, en az besin maddeleriyle yetinebilecek bitki türleri aranmaktadır. Çatı üzerinde açık alanın ekstrem yetişme koşulları geçerlidir. Toprak yüzeyinde çevreye göre yazın daha yüksek, kışın daha düşük sıcaklıklar yaşanır. Bu nedenle bitkilerin aşırı sıcağa, kurağa ve dona dayanıklı olmaları gerekmektedir.
Çatı bahçelerinde hedef; en az bakımla bitkisel elemanların olumlu etkisinden yılın 12 ayında yararlanabilmektir. Ayrıca bu etki, değişikliğe uğramadan uzun yıllar sürebilmelidir.
Çatı bitkilendirmesinde vejetasyon tabakası bu amaçlar doğrultusunda yosunlar, sukkulentler, çim ve örtü bitkileri, soğan ve yumrulu bitkiler, çalılar, ağaçcıklar, ağaçlar arasından seçilecek uygun türlerden oluşmaktadır.
Bu bitkiler içinde yosunlar, sukkulentler ve çayırlar çeşitli özellikleriyle ekstansif çatı bitkilendirmeleri için son derece uygun bitkilerdir. Yukarıda belirtilen diğer bitki gruplarından ise entansif çatı bitkilendirmelerinde yararlanılmaktadır.
Ayrıca çatı yüzeylerini bitkilendirme çalışmalarında ekstrem yetişme koşulları, az toprak derinliği, asgari besin maddesi nedeniyle başarıyla kullanılmaktadır (Kıermeıer, 1987).
Sulama sistemi
Vejetasyon süresi içinde yağış almayan bölgelerde, sulama sistemi kurulması kaçınılmazdır. Sulamada, üç yöntem kullanılmaktadır. Bunlar; su biriktirme katmanları, yağmurlama sulama ve damla sulama sistemidir (Aslanboğa, 198.
Biriktirme yoluyla sulama suyu depolayıp kapiler yolla yeniden bitkiye verebilecek özelliğe sahip maddelerden oluşan katmanlar yoluyla yapılır. Kapiler yolla suyun bitki köklerine kadar ulaşabilmesi için suyu depolayan tabakalarla bitkisel toprağın uygun maddelerden oluşması gerekir.
Yağmurlama sulama için normal sulama başlıkları ya da basınçla toprak yüzeyinde yükselen başlıklar kullanılır. Bu yolla su kök yayılma alanında depolanır, suyun fazlası drene edilir. Sulama sistemi, elektronik nem ölçerle kontrol edilerek otomatik olarak yapılabileceği gibi, belirli saatlerde belirli miktarlarda otomatik olarak verilebilir. Yağmurlama sistemiyle sulamada yerine göre suyun rüzgarla savrulması, hızlı buharlaşması gibi nedenlerle su kayıpları oldukça yüksektir. Ayrıca yapılar çevresindeki komşuların savrulan sudan rahatsız olacakları ihtimali de dikkate alınmalıdır.
Damla sulama sisteminde de sulama suyu, depolama yeteneği olan bitkisel toprakta tutulur. Damla sulama boruları ya doğrudan toprak yüzeyine, ya da drenaj tabakasının hemen üzerine yayılır. Koyu gölgede bulunan ve bol güneş alan alanlar eşit miktarda su alacağından, sistemi kurarken bu sakınca dikkate alınarak yetişme ortamı özellikleri farklı yerlere ayrı vanalar yerleştirilebilir. Damla sistemiyle sulamada boruların yüzeye yayılması halinde basarak zarar verilmesi, boruların toprağa gömülmesi halinde de çapalama sırasında zarar verilmesi gibi nedenler sistemin sakıncalı taraflarıdır. Ancak çatı bitkilendirmesi için en ideal yöntem olarak görülmektedir.

UMARIM İŞİNİZE YARAR...