ORKİDE

Phalaenopsis; Orchidaceae (800'ün üzerinde cins, 20.000- 35.000 tür'e sahip) familyasının, Vandoideae (300'den fazla cins, 5.000'in üzerinde tür'e sahip) alt familyasının, Vandeae (130 cins, 1.700 den fazla tür'e sahip) takımına aittir. Phalaenopsis'in anavatanı Güneydoğu Asya, Himalayalar, Avustralya'nın kuzeyi, Pollile ve Palawan adalarıdır. Phalaenopsis'ler ismini Yunanca'dan alır. Phalaina=Pervane, Opsis=gibi, benzer anlamına gelir ve Pervane Orkideleri olarak da adlandırılırlar. Büyük çoğunluğu Anthurium' lar gibi epiphytic (ağaçlar üzerinde asalak olmadan yaşayan) gölge bitkileridir. Bazıları da lithophytes (kayalar ve taşlar üzerinde yaşayan) bitkilerdir. Phalaenopsis'ler tek gövde üzerinde büyüyen (Monopodial) bitkilerdir ve %38'i hibrittir.
Son yıllarda Dünya da önemi giderek artmış, üretim ve ticaret hacmi büyümüştür. 2003 yılında Dünya'nın en büyük çiçek mezatlarından olan Hollanda Aalsmeer çiçek mezatında (VBA), Phalaenopsis 42 milyon Euro'luk satış değeri ile Gül, Krizantem, Lale, ve Lilium'dan sonra beşinci sırada yer almış ve bir önceki yıla göre %34 oranında büyümüştür(Dam vd., 2006). 2000 yılı verilerine göre dünya kesme ve saksı orkide ticareti 150 milyon doları aşmıştır. Bu miktarın 128 milyon dolarlık kısmını kesme orkideler oluşturmaktadır. Asya kıtası dünya ticaretinin en büyük kısmını elinde tutmaktadır. Tayland çoğunluğunu Japonya'ya olmak üzere 50 milyon dolarlık kesme, 4 milyon dolarlık saksı orkide ihraç etmektedir. Tayland 2240 ha'lık üretim alanına sahip dünyanın en büyük orkide ihracatçı ülkesidir.
Anthurium ve Phalaenopsis'ler ülkemiz koşullarında düzenli donatılmış, ısıtma ve serinletmesi iyi olan seralarda yetiştirilebilir. Üretimlerinin yeterince bilinmemesi, ilk tesis ve ısıtma maliyetlerinin yüksek oluşu ve çiçeklerinin yeterince tanınmaması, bu bitkilerin üretim alanlarının çok sınırlı kalmasına neden olmuştur.
SICAKLIK, IŞIK VE NEM İSTEKLERİ
Orkideler (Phalaenopsis) de Anthurium'lar gibi tropik iklim bitkileridir. Sera içi sıcaklığının 15oC'ın altına düşürülmediği, 34oC'ında üzerine çıkarılmadığı seralarda yetiştirilebilir. Vegatatif ve genaratif safhalarında farklı sıcaklık istekleri vardır.En uygun gelişme dönemi sıcaklığı 26-27OC, çiçeklenme dönemi sıcaklığı ise 19-21OC dır. Bitkilerin geçici olarak 4-8 hafta 18-20OC sıcaklıkta tutulmaları daha fazla çiçekli dal oluşmasını teşvik eder. Hollanda da daha ziyade saksılarda yetiştiriciliği yapılan Phalaenopsis'ler, gelişme ve çiçeklenme dönemlerine göre hareketli sistemlerle, kontrollü koşullarda sıcaklık istekleri karşılanarak azami çiçek verimi alınır. Phalaenopsis orkideleri gölge bitkileridir. Tropik bölgelerde %85-90 gölgeleme sağlayan perdeler önerilir. % 65 oranında gölgeleme sağlayan, birisi sabit diğeri hareketli çift perde kullanımı da önerilmektedir. Hareketli perde çok güneşli günlerde ve ışık şiddeti'nin yoğun olduğu gün ortalarında kapatılarak yapraklarda meydana gelebilecek güneş zararlanmalarına engel olunur. Vegetatif gelişme döneminde 5.000-8.000 lux, çiçeklenme döneminde ise 8.000-15.000 lux ışık şiddetine ihtiyaç duyarlar. Ek aydınlatma bitki gelişimini ve çiçeklenmeyi arttırır. Günlük 12-14 saati tamamlayacak ek aydınlatma önerilir. En az 8 saat karanlık periyot CO2 absorbsiyonu için gereklidir(Anonim, 2004).Phalaenopsis orkideleri düşük nemden fazla etkilenmezler ancak çok düşük nem de istenmez. % 60-80 oranında sera içi nemi uygundur. Yüksek nem yüksek sıcaklıkla birlikte fungal ve bakteriyel hastalık riskini arttırır.
YETİŞTİRME SİSTEMLERİ, ORTAMLARI (SUBSTRAT) VE DİKİM
Gerek kesme çiçek yetiştiriciliği olarak ve gerekse saksı bitkisi olarak yetiştiriciliği yapılan Phalaenopsis orkideleri genel olarak saksıda yetiştirilirler. Gelişme dönemlerine göre farklı büyüklükte saksılar kullanılır. Phalaenopsis orkideleri de Anthurium'lar gibi havai köklere sahip epifitic bitkilerdir. Bu nedenle geçirgenliği iyi, iri partiküllü ve porozitesi yüksek yetiştirme ortamlarında yetiştirilirler. Anthurium'un yetiştirildiği ortamlar Phalaenopsis için de uygundur. Hollanda da daha ziyade ağaç kabuğu (12-16 mm) ve iri lifli torf (2-3 kg/m3) karışımında yetiştirilir. Büyük saksılarda (14-24cm) daha büyük parçalı ağaç kabukları (14-24mm), Volkanik tüf ve kil parçaları karışımları önerilir.
Kesme Phalaenopsis orkide yetiştiriciliği iki gelişme safhasından oluşur; 1.Büyütme, geliştirme (Vegetatif safha), 2.Çiçeklenme (Generatif safha). Kesme Phalaenopsis orkide yetiştiriciliğinde genellikle saksı kültürü yapılır. İlk safhada doku kültüründen gelen bitkiler 10-12 cm çapında küçük saksılara dikilirler. Bitkiler, 27-32 hafta arasında gelişirler ve 4-5 büyük yaprağa ulaşınca çiçeklenme safhası öncesi 15-17 cm çapındaki daha büyük saksılara aktarılırlar. 10-12 hafta sonra da saksılar seradaki yerlerine yerleştirilerek 5 yıl süreyle çiçek hasat edilebilir. Gelişme safhasında m2'ye 64-80, çiçeklenme safhasında ise m2'ye 20 bitki gelecek şekilde saksılar yerleştirilir.
BİTKİ BESLEME
Phalaenopsis yetiştiriciliğinde de bitkilerin beslenmesinde Anthurium da olduğu gibi pH ve EC çok önemlidir. Bitki besin solüsyonu pH'sının 5,2-6,2 arasında, EC'sinin ise 0,8-1,2 mS/cm arasında olmasını ister. Hazır kompoze gübreler veya ayrı ayrı gübrelerin karışımı ile hazırlanmış stok gübrelerden kullanılarak da bitkilerin beslenmesi sağlanabilir. Besin solüsyonu hazırlığında sulama suyunun kalitesi ve solüsyon hazırlığındaki diğer faktörlere Anthurium da olduğu gibi dikkat edilmelidir. Phalaenopsis için uygun bitki besin maddeleri kompozisyonu; NH4+:17 mg/l, NO-3: 98 mg/l, K+: 135 mg/l, Ca++: 53 mg/l, S: 13 mg/l, P-: 47 mg/l, Fe++: 0.90 mg/l, Mn++: 0.18 mg/l, B: 0.11 mg/l, Mg++: 10 mg/l, Zn++: 0.12 mg/l, Cu++: 0.13 mg/l, Mo: 0.01 mg/l.
Phalaenopsis'ler CAM (Crassulacean Acid Metabolism) bitkilerdir. Diğer birçok bitki türünün tersine geceleri CO2 absorbe ederler. İlave CO2 gübrelemesine gerek yoktur.
HASAT
Sera koşullarına göre yılda bir veya iki defa çiçek kesilebilir. Kesme çiçek Phalaenopsis orkidelerinde en uygun hasat zamanı en uçtaki çiçek tomurcuğunun gelişimini durdurduğu zamandır. Hasat zamanı Anthurium'a göre daha esnektir. Hasat çok geciktiği takdirde en alttaki ilk açan çiçekler solarak dökülür. Çiçek verimi çeşide göre değişir. Genel olarak m2'den 30-50 adet çiçek hasat edilir.
HASTALIK VE ZARARLILARI
Bakteriyel Hastalıklar
Pseudomonas cattleyae: Bakteriyel yanıklıktaki hususlara dikkat edilmelidir.
Fungal Hastalıklar
Fusarium spp: Mücadelesinde Benomyl, Carbendazim, Prochloraz ve Thiophanete-methyl içerikli fungusitler kullanılır.
Botrytis: Mücadelesinde uygun fungusitler kullanılır
Bitki bitleri, Kırmızı Örümcekler, Tripsler, Yeşil Kurtlar ve salyangozlar görülebilecek zararlılardır. Bunlara karşı insektisitler kullanılmalıdır.