Türkiyede doğal olarak yetişen kuşburnu (Rosa ssp.) türleri ve yayılış alanları


Ülkemizin hemen hemen heryöresinde doğal olarak yetişen ve Rosaceae (gülgiller) familyasına ait kuşburnu (Rosa spp.) bitkisi, Batı Asya ve Avrupa kökenli olup, 2-3 m. boylana bilen çalı formunda çok yıllık bir bitkidir.Dünyada 70 kadar (Bazı kaynaklara göre 200) Rosa türü’nün olduğu, Ülkemizde ise doğal olarak bulunan Rosa türlerinin sayısının 24 olduğu, ayrıca 5 alt tür,2 varyete ve 15 melezin bulunduğu bildirilmektedir (Arslan ve ark.,1996).
KUŞBURNU (Rosa L.) TÜRLERİ VE YAYILIŞ ALANLARI
1. Rosa sempervirens L.
Uzun sarılıcı gövdelere sahip çalı görünümündedir. Dikenleri birbirlerine benzer şekilde olup gellikle geriye kıvrıktır. Yapraklar herdem yeşildir. yaprakçıklar 5–7 adet olup oval ve genellikle her iki tarafı da tüysüz parlak yeşilimsi bir renge sahiptirler. Çi*çekler, nadiren tek, çoğunlukla 3-10 tanesi bir arada bulunur. Çanak yapraklar oval, arka kısımları tüylü ve meyvede geriye doğru kıvrık olup sonradan döküürler. Taç yapraklar genelde beyazdır. Meyve ovalımsı bazen küre biçiminde ve kırmızıdan portakal rengi kırmızısına kadar değişen renge sahiptir. Çiçeklenme zamanı haziran ayıdır (Kutbay ve Kılıç. Genellikle yamaçlarda ve çalılıklarda yaygın olup, 500m'ye kadar olan alçak rakımlarda bulunmaktadır. Çanakkale, İstanbul ve Maraş civarlarında yayılış gösterir.
2. R. phoenicia Boiss.
Uzun, tırmanıcı dallara sahip çalılardır. Dikenler oldukça sert ve çengel şeklindedir. apraklar dökülücüdür. Yaprakçıklar (3–5) adet oval şekilli, üst kısımları yoğun tüylü ve mat yeşil renkli, alt kısımları açık grimsi-yeşil renkli ve dikenlidir. Çiçeklerin 10-20 tanesi bir arada bulunur ve Çiçek sapları tüylüdür. Çanak yapaklar geriye kıvrık ve çiçeklenmeden sonra dökülür. Taç yapraklar ise beyaz veya hafif pembedir. Meyveler oval, tüysüz ve kırmızı renklidir. Çiçeklenme zamanı 5 ve 6. aylardır. Çalılıklarda ve nemli yerlerdeki çitlerde yetişir. 30-1100m. ler arasında yaygındır. Yayılış alanı Çanakkale, İzmir, Adana, Hatay, Adıya*man ve Siirt civarıdır.
3. R. arvensis Huds.
R. phoenicia'dan farkı, bitki sürünücü ve daha zayıf gövdeye sahiptir. Dikenler sert ve çengel şeklindedir. Yaprakçıklar 3–5 adet olup ince ve tüylüdür. Çiçekler tek veya 2–6 tanesi birarada bulunur. Çiçek sapları tüylüdür. Çanak yapraklar geriye kıvrık ve çiçeklenmeden sonra dökülürler. Taç yapraklar ise beyaz veya hafif pembedir. Meyveler yuvarlağımsı-küre şeklinde ve koyu kırmızı renktedir. Çiçeklenme zamanı ağustos ayıdır. Genellikle yamaçlardaki çalılıklarda 900–1200 m.rakımlarda yaygındır. Yayılış alanı Adana yöresidir.
4. R. pisiformis(Christ) D. Sosn.
Bu tür 2 m.'ye kadar boylanan dik çalılardır. Gövde kırmızımsı – kahverengi olup; Dikenler dağınıktır. Yaprakçıklar, 5 –7 adet ovalden dar yumurtamsı şekle kadar değişmektedir. Üst kısımları beyaz ve az tüylü, alt kısımları ise yoğun tüylüdür. Çiçekler, genellikle 3–8 tanesi bir arada bulunur ve koyu pembe renklidir. Çanak yapraklar çok dar, ince uzun ve bütündr. Çiçeklenmeden sonra geriye kıvrılmazlar. Meye genellikle yuvarlağımsı-küre şeklinde, tüysüz ve parlak kırmızı renktedir.
Çiçeklenme zamanı, 7. aydır. Dere kenarlarında ve nemli çayırlarda 1600–2000 m. lerde bulunur. Kars, Erzincan, Erzurum, Ağrı ve Van civarlarında yaygındır.
5. R. beggeriana Schrenk
2 m.ye kadar boylanan dik çalılardır. R.pisiformis'den farkı; Gövde beyazımsı ve daha fazla sert ve sarıdikenlere sahiptir. Çiçekler süt beyazı veya hafif pembedir. Meyve mor renklidir. Yaprakcıklar 7 adet olup, ovalden yumurtamsı şekle kadar değişmektedir. Çiçekenme zamanı mayıs-haziran aylarıdır. Meyve mor renktedir (Gerçek,1996). Genellikle çalılıklarda yaygın olarak bulunan bu tür; Amasya, Erzurum ve Elazığ civarlarında yayılış göstermektedir.
6. R. foetida J. Herr
2 m.'ye kadar boylanan dik çalılardır. Dikenleri oldukça azdır, hatta genç sürgünlerde hiç bulunmayabilir. Yaprakçıklar 5–7 adet eliptik-yumurtamsı olup, üst kısımları tüysüz veya az tüylüdür. Çiçekler tek veya 2–4 tanesi birarada bulunur ve genellikle kötü kokoludur. Çanak yapraklar geriye kıvrık ve olgunluk dönemde dökülürlerMeyve yuvarlağimsı, tüysüz ve koyu tuğla kırmızısı renktedir. Çiçeklenme zamanı 4–6. aylardır. Süs bitkisi olarak kültürü yapıldığı gibi genellikle yol kenarlarında doğal olarak yetişir. Yayılış alanı. Bilecik, Ankara, Çorum, Gümüşhane, Manisa, Ankara, Maraş, Erzincan, Van, Gaziantep ve Mardin civarıdır.
7. R. hemisphaerica J. Herrm.
R. foetida'dan farkı; daha kısa boylu ve daha çok dikenlere sahip oluşu. Yaprakcıkların 5-7 adet dar yumurtamsı şekilde olması. Meyvelerin ise portakal rengi kırmızımsı renkte olmasıdır. Çiçeklenme zamanı mayıs-haziran aylarıdır. Ku*rak bölgelerde ve kireçtaşı kayalar üzerinde 800-1800m. Rakımlarda doğal olarak yetişmekle beraber, çoğunlukla kültürü de yapılmaktadır. Yayılış alanı Çankırı, Çorum, Gümüşhane, Konya, Kars, Uşak, Nevşehir, Elazığ, Erzurum, Van ve Hakkâri civarıdır.
8. R. pimpinellifolia L.
1 m.'ye kadar boylanabilen alçak çalılardır. Dikenler, genelde dik veya hafifçe eğik ve çok sayıdadır. Yaprakçıklar, 7–11 tane olup ovaldir. Çiçekler, tek ve beyaz ya da kremsi beyazdır. Meyve, yandan basık küre şeklinde tüysüz ve morumsu siyah renklidir. Çiçeklenme zamanı, 6 ve 7. aylardır. Kurak kayalık yamaçlarda, kireçtaşı ya da volkanik kayalar üzerinde 1200–2750 m.'lerde bulunur. Gümüşhane, Erzurum, Ağrı ve Van civarlarında yayılış göstermektedir.
9. R. elymaitica
1 m.'ye kadar boylanabilen kıvrık dallı ve mavimsi gövdeli çalı*lardır. Dikenler dik veya hafif kıvrıktır. Çiçekler, tek ve beyazımsı-pembe renklidir. Çanak yapraklar genellikle bütündür ve kalıcıdır. Meyve hafif yuvarlak 0,6–1,1 cm. uzun*luğunda olup kırmızıdır Çiçeklenme zamanı 6 ve 7. aylardır.8-3000m.lerde volkanik kayalar üzerinde yaygındır. Genellikle. Sınırlı bir yayılışa sahip olup, Çoruh Vadisi ile Erzurum civarlarında yayılış göstermektedir.
10. R. gallica L.

0.9 m. boyunda alçak çalılardır. Dikenleri küçük, bazen yok*tur. Yaprakçıklar, 3–5 tane ovalımsı ve eliptiktir. Çiçekler, tek veya 2–4 tanesi bir arada ve keskin kokuludur. Çanak yapraklar, geriye kıvık olup çiçeklenmeden sonra dökülürler. Taç yapraklar, sert yapılı ve koyu pembe renklidir. Meyve, küremsi-yumurta biçiminde parlak kırmızı renklidir. Çiçeklenme zamanı 5 ve 6. aylar arasındadır. Kuru çayırlıklarda ve makiliklerde 30–400 m.'ler arasında yaygındır. Yayılış alanı İstanbul, Sinop, Ordu, Gümüşhane, Ankara ve Erzurum civarlarıdır.
11. R. villosa L.
0.3–1,5 (-2) m. uzunluğunda alçak boylu çalılar olup, toprak yüzeyinde geniş bir alana yayılır. Dikenler, dik ve in*ce olup genç gövdeler üzerinde az sayıda bulunur. Yaprakçıklar, 5–7 adet uzunca yumurta veya geniş oval şekillidir. Çiçekler genellikle tek veya bir kaç tanesi bir arada bulunur. Çanak yapraklar loblu veya bütün olup; çiçeklenmeden sonra dik ve kalıcıdır. Taç yapraklar koyu pembe ve*ya beyaz renklidir. Meyve küremsi veya armut biçiminde, mat veya koyu kırmızı renkli olup; çabuk olgunlaşır. Çiçeklenme zamanı 6 ve 7. aylardır (Güneş,1997). Bitki, 1300-2500m. Rakımlardaki kayalık alanlarda yetişir. Çankırı, Kastamonu, Gümüşhane, Yozgat, Erzurum, Balıkesir ve Erzincan civarlarında yaygındır.
12. R. hirtissima Lonacz.
0.6 m. uzunluğunda, morumsu kahve rengi sürgünlere sahip olması ve bu sürgünlerin tüylü oluşu, Dikenlerin dağınık ve çok sayıda oluşu ve bunların daha ince parçalara bölünmesi, Yaprakçıkların 7 tane oluşu, Taç yaprakların pembe oluşu, Meyvenin küre şeklinde ve hafif tüylü oluşu gibi özellikleriyle R. villosa' dan ayrılır. Çiçeklenme zamanı 7. aydır.2000 m.'de ve çayırlıklarda yaygın olup; Çoruh vadisinde yayılış gösterir.
13. R. tomentosa Smith
1–2,5 m. boyunda dik çalı formunda olup; dikenleri hafifçe kıvrık, nadiren diktir. Yaprakçıklar 5 tane geniş veya dar eliptik şekildedir. Çiçekler tek veya 2–7 tanesi bir arada bulunur. Çanak yapraklar çiçeklenmeden sonra geri kıvrılır ve çoğunlukla dökülürler. Taç yapraklar beyaz veya açık pembedir. Meyve küre veya geniş yumurtamsı şeklinde ve tüysüzdür. Çiçeklenme zamanı 6 ve 7. aylardır. 800–1100 m. rakımlar arasındaki taşlı yerlerde yetişen bitki; Hatay civarında yayılış göstermektedir.
14. R. Jundzillii Beser
1–2 m. boyunda dik ya da tırmanıcı bir çalılardır. Gövde açık kahverengi-kırmızıdır. Dikenler, ince, dik veya hafifçe kıvrıktır, bazen yoktur. Yaprakçıklar 5–7 tane olup eliptikten ovala kadar değişir. Çiçekler tek veya 1–6 tanesi bir aradadır. Çanak yapraklar dik veya geri kıvrık olup; meyve olgunlaştıktan sonra dökülür. Taç yapraklar beyaz veya veya hafifçe pembedir. Meyve genellikle yumurta şeklinde, turuncu veya kırmızı renktedir. Çiçeklenme zamanı 7 ve 8. aylardır. 1500–1700 m. rakımlardaki yamaçlarda yetişen bitki; Sivas ve erzinca civarlarında yayılış gösterir.
15. R. micrantha Sm.
3.5 m.ye kadar boylanabilen uzun çalılardır. Dikenler kaba ya*pılı ve geriye kıvrıktır. Yaprakçıklar 7 adet, ovalımsı-eliptiktir. Çiçekler tek veya 8 tanesi bir aradadır. Çanak yapraklar dik veya geriye kıvrık olup; çiçeklenmeden sonra dökülürler. Taç yapraklar, 1,5 cm. uzunluğunda ve pembedir. Meyve; küremsi şekilden yumurta şekline kadar değişir.1–1,5 cm. uzunluğunda tüysüz ve kırmızı renklidir. Çiçeklenme zamanı 5 ve 6. aylardır. Genellikle çalı*lıkların arasında ve kurak kayalık yamaçlarda 400–1400 m. rakımlarda bulunur. Yayılış alanı Balıkesir, Trabzon, İzmir, Manisa ve Konya'dır.

16. R. agrestis Savi
R. micrantha'dan 2,5 m. uzunluğunda ince dalları, Daha küçük ve dağınık dikenleri, Eliptik derimsi yaprakları, Çanak yaprakların arka kısmımın tüylü oluşu, Taç yapraklarin beyazlığı, Meyvenin yumurta şeklinde ve tüysüz oluşu ile ayrılır. Çiçeklenme zamanı 5. ve 6. aylardır. Kırklareli ve İstanbul civarlarında yaygındır.
17. R. pulverulenta Bieb.
0.1–0,5 (-1) m. boyunda sıkı topluluklar oluşturan alçak çalılardır. Dikenler dik veya hafif kıv*rık, nadiren çengel şeklindedir. Yapraklar, çoğunlukla küçük, yapışkan ve kokulu olup; ge*nellikle 5 tane ve dikenlidir. Çiçekler, tek veya 2–4 tanesi biraradadır. Çanak yaprakların uç kısmı dar ve uzuncadır. Bunlar Çiçeklenmeden sonra dik olarak meyve üzerinde kalır. Taç yapraklar, 1–1,8 cm. uzunluğunda ve pembedir. Meyve, küremsi-yumurta şeklinde, 1–2 cm. uzunluğunda tüysüz, parlak kırmızı renklidir. Çiçeklenme zamanı, 6–7. aylardır. Genel*de Ülkemiz’in hemen hemen her tarafında bulunmaktadır.
18. R. sicula Tratt.
R. pulverulenta'dan daha küçük dikenlere sahip oluşu,Yaprakcıkların daha küçük ve 7 adet olması, Çanak yaprakların daha kısa (1.4 cm.) olması,Taç yaprakların daha küçük, dar ve1.5 cm. uzunluğunda olması ile ayrılır.Meyve, küremsi-oval şeklinde olup; kırmızı renkli ve tüysüzdü. Çiçeklenme za*manı, 5. aydır. 900-1700 m. rakımlarda bulunur.Yayılış alanı; Kazdağı civarıdır.
19. R. horrida Fischer
R. pulverulenta'dan kaba ve kuvvetli şekilde kıvrık dikenleri,5-7 adet eliptik yapışkan olmayan yaprakçıkları, Genellikle tek olan çiçekleri, Çiçeklenmeden sonra dökülen ge*riye kıvrık sepalleri, küçük ve dar 1.5 cm. uzunluğunda beyaz petalleri, 1-1.6 cm. uzunluğunda tüysüz meyvesi ile ayrılmaktadır. Çiçeklenme zamanı, 5-7. aylardır.Steplerde ve orman açıklıklarında 200-1700 m.'lerde yaygındır. Yayılış alanı, Kırklareli, İstanbul, Zonguldak, Amasya, Balıkesir, Kütahya, Eskişehir ve Antalya civarıdır.
20.R. iberice Stev. in Bieb.
2 m. boyunda sert yapılı çalılardır.Dikenler kaba, hafif kıvrık veya çengel şeklindedir.Yapraklar, yapışkan ve kokuludur. Yaprakçıklar, 5-7 adet olup; yumurtamsı, eliptik veya obovattır.Çiçekler, tek veya 6 tanesi bir aradadır.Çanak yapraklar, dik veya geriye kıvrık olup; meyve ol*gunlaşmadan önce dökülürler.Taç yapraklar, beyazdan açık pembeye değişen renktedir.Meyve, 1-2 cm. uzunluğunda küremsi-yumurta şeklinde ve genellikle tüysüzdür.Çiçeklerime zamanı, 7. aydır. (Güneş, 1997) 1200-2400 m. lerde ça*lılıklar yetişir.Yayılış alanı, Bolu, Amasya, Gümüşhane, Kars ve Van civarlarıdır.

21. R. montana Chaix subsp. woronowii (Lonacz.) Ö.Nilsson
1-2 m. boyunda dik çalılardır. Genç gövdeler, çoğun*lukla morumsu kahve rengindedir . Dikenler oldukça incedir. Yapraklar, ko*yu yeşil-açık morumsu renginde 7 yaprakçıklıdır. Çiçekler, nadiren tek, genel*likle 2-8 tanesi bir arada ve güzel kokuludur. Çanak yapraklar, meyve olgunlaşmadan dökülür. Taç yapraklar beyaz veya açık pembe Meyve yumurta şeklinde olup, 1-1.5 cm. uzunluğunda, parlak kırmızı ve tüysüzdür. Çiçeklenme za*manı, 6-7. aydır. 1700-2750 m.'lerde orman kenarlarında ve çayırlıklarda yaygındır. Yayılış alanı, Gümüşhane, Çoruh, Sivas, Kars ve Ağrı civarlarıdır.
II. 22. R. canına L

Oldukça poliformik bir türdür.1.5-3.5 m. yüksekliğinde, dalları çoğunlukla geriye kıv*rık tırmanıcı bazen dik çalılardır. Dikenler oldukça kaba, geniş ve geriye kıvrıktır. Yapraklar soluk veya koyu yeşildir.Yaprakçıklar 5-7 adet olup; dar eliptikten, geniş yumurtamsı şekle kadar değişir.Çiçekler tek veya 2-15 tanesi bir aradadır. Çanak yapraklar bütün veya tüylü loblara sahip olup; çoğunlukla geri kıvrık ve çiçeklenmeden sonra dökülürler.Taç yapraklar, beyaz, açık pembe veya nadiren koyu pembeye kadar değişir. Meyve, yumurta biçiminden küre şekline kadar değişen, l-3 cm. uzunluğunda sarımsı kırmızı veya koyu pembe olup; geç olgunlaşır. Çiçeklenme zamanı 5-7.aylardır.30-2500 m.'lerde orman açıklıklarında ve kayalık yamaç*larda yaygındır. Türkiye'nin hemen her tarafında bulunmaktadır.

23. R. dumalis Bechst. subsp. boissieri (Crepin) Ö. Nilsson
1-2 m. boyunda dik çalılardır. Dikenler, büyük ya da oldukça kaba yapılı olup az-çok geri kıvrıktır. Yapraklar ,5-7 adet olup hafif derimsi ve eliptik yumurta şeklindedir.Çiçekler, tek veya 2-6 tanesi bir aradadır. Çanak yapraklar, derimsi ve serttir, genellikle küremsi ve meyve olgunlaşana kadar kalıcıdır. Taç yapraklar 3 cm. uzunluğunda ve parlak pembe renklidir. Meyve yumurtamsı-armut biçiminde kırmızı renk*li olup erken olgunlaşır.Çiçeklenme zamanı 5 ve 6. aylardır. 1000-2300 m. rakımlardaki çalılık ve kuru ormanlarda yaygındır.

İki varyetesi olup; bunlardan
1. R. dumalis var. Boissieri: Yaprak sapları yeşil olup tozumsu salgı maddesi içermez. Kastamonu, Gümüşhane, Kars, Er*zincan, Bingöl ve Van civarların’da yaygındır.

2. R. dumalis var. Antalyenssis : Yaprak sapları erguvani renkte olup; mavimsi tozlu salgı maddesi içerirler. Antalya civarlarında yaygındır.

24. R. heckeliana Tratt.

0.6-1,5 m. boyunda çok dallı ve kısa boylu çalılardır. Genç sürgünler, tüylü, dikenler dik ve incedir. Yaprakçıklar, 5-7 tane eliptik şeklindedir. Çiçekler, tek veya 2-3 tanesi bir arada olup; açık-koyu pembe ve nadiren beyazdır. Meyve, genelde sert tüylü küremsi-yumurta şeklinde ve koyu kır*mızıdır.Çiçeklenme zamanı, 6-7, aylardır. 1300-2900 m. lerde genelde kireçtaşı kayalıklarda bulunur. Yayılış alanı, Ağrı, Bitlis, ve Hakkari, Gümüş*hane, Elazığ, Kayseri, Sivas, Mersin, Niğde ve Mardin civarlarıdır.

KAYNAKLAR
Anşin, R.,1996. Doğu Karadeniz Bölgesinde Yetişen Doğal Rosa L. Taksonları. Kuşbu Sempozyumu,s.85- 95, 5-6 Eylül, Gümüşhane.
Baytop, T., 1984. Türkiye’de Bitkiler İle Tedavi.40. İstanbul Üniv. Yay., İstanbul.
Davis, P.H., 1972, Flora of Turkay and the east Aegean Island. Edinburg Univ. Bress, Edinburg. Vol.4.
Gerçek, Z., 1996. Doğu Karadeniz Bölgesinde Yetişen Bazı Rosa L. Taksonları Odunlarının Anatomik Yapıları. Kuşburnu Sempozyumu, s. 55-63, 5-6 Eylül , Gümüşhane.
Güneş. M., 1997.Tokat Yöresinde Doğal Olarak yetişen kuşburnuların ( Rosa spp.) Seleksiyon Yoluyla Islahı ve Çelikle Çoğaltılması Üzerinde Bir Araşyırma. YYÜ. Fen Bil.Enst. ( Basılmamış Doktra Tezi), Van.
Ercişli, S., 1996. Gümüşhane ve İlçelerinde Doğal Olarak Yetişen Kuşburnuların ( Rosa spp.) Seleksiyon Yoluyla Islahı ve Çelikle Çoğaltma İmkanları Üzerinde Bir Araşyırma. AÜ. Fen. Bil. Enst. ( Doktra Tezi), Erzurum.

Kutbay, H.G., Coşgun, M., 1996. Kuşburnu ( Rosa L.) Türlerinin Taksonomik Özellikleri ve Türkiye’deki Yayılışı. Kuşburnu Sempozyumu, s. 75-83, 5-6 Eylül , Gümüşhane.

Merev, N., 1996. Doğu Karadeniz Bölgesinde Doğal Olarak Yetişen Kuşburnu ( Rosa L.) Taksonlarının Palinolojik Yönden İncelenmesi. Kuşburnu Sempozyumu, s. 47-54, 5-6 Eylül, Gümüşhane.

Sarıbaş, M., 1996. Batı Kaadeniz ( Euxine) Bölgesinde Doğal Yayılış Yapan Rosa canina L. ( Kuşburnu) nın Bazı Morfolojik Palinolojik ve Tohum Özellikleri. Kuşburnu Sempozyumu, s. 65-74, 5-6 Eylül, Gümüşhane.

Not: Bu konu Yüzüncü Yıl Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Bahçe Bitkileri Anabilim dalında doktora semineri olarak sunulmuştur

uzumsu.com