ÖZET
Ülkemizde fidancılık, yüksek meyve üretimine rağmen, A.B.D, Fransa, İngiltere, Almanya gibi Avrupa ülkeleriyle karşılaştırıldığında, hem üretim hem de ıslah çalışmaları bakımından oldukça geri kalmıştır. Söz konusu ülkelerde fidancılık çoğunlukla özel fidanlıklarda yapılırken, ülkemizde genelde devlet tarafından yapılmaktadır. Bu durum rekabeti azaltarak kaliteli fidan üretimine engel olmaktadır. Fidancılık bakımından gelişmiş ülkelerde, her geçen gün değişik özelliklere sahip yeni klon anaçları geliştirilirken, ülkemizde genelde çöğür anaçları kullanılmaktadır. Ayrıca kullanılan çöğür anaçlarında da çeşitlilik yoktur. Örneğin ABD’de şeftali fidan üretiminde Elberta, Halford veya Lovell gibi çeşitler kullanılırken ülkemizde genelde şeftali çöğürleri kullanılmaktadır. Bu çalışmada; dünya ve ülkemizdeki fidanlıklarda günümüzde kullanılan ekonomik değeri olan anaçlar ortaya konmuştur. Bu çalışmada elma, armut, şeftali, kiraz, erik gibi ılıman iklim meyve türleri için şu anda ticari amaçla kullanılan ve dünyada son yıllarda geliştirilen anaçlar ve bunların bazı özellikleri ortaya konmuştur.
GİRİŞ
Meyve ağaçlarının kökleri, yaprakları kadar aktiftir ve kök sistemi, toprak üstündeki sistemlerle ilişkiye girerek büyüme, gelişme ve meyve vermede önemli bir rol oynar (Kolesnikov, 1971). Kök sistemi ağacın tutunması, su ve mineral maddelerin alımı ve taşınması, büyüme regülatörlerinin biyosentezi, besin maddelerinin depolanması gibi önemli görevleri yerine getirir (Rom, 1987). Köklerin bu fonksiyonları, meyve ağaçlarının kök sistemini oluşturan anaçların meyve yetiştiriciliğindeki önemini ortaya koyar.
Günümüz meyve yetiştiriciliğinde anaçlar, öncelikle iklim ve toprak şartlarına adaptasyon ile büyümenin kontrolü yanında, özel bir kültürel ihtiyacı karşılamak için de kullanılmaktadır. İdeal bir anaç, modern pomolojik kriterler yanında, bahçe ve fidanlıktaki problemlere çözüm getirecek kriterlere de sahip olmalıdır. Bu kriterler; kalemle uyuşma, klonal olarak çoğaltılıyorsa köklenme kabiliyeti, tohumla çoğaltılıyorsa yüksek çimlenme oranı, fidanlık hastalıklarından ari olma, yeterli ve ekonomik olarak çoğaltılabilme; aşırı sıcak veya soğuk gibi olumsuz iklim faktörlerine; drenaj, pH, derinlik, toprak verimliliği gibi toprak karakteristiklerine, toprak zararlıları ve diğer zararlılara adaptasyon kabiliyetidir (Rom, 1987).
Anaçlar çöğür (tohum) ve klon (vegetatif) olmak üzere iki grupta toplanır. Değişik meyve türleri için her iki gruptan çok değişik anaç seçenekleri olduğu halde, henüz anaç problemleri tam çözülmüş değildir. Dünyada şu anda yürütülen anaç ıslah programları, yukarıda belirtilen kriterler bakımından iyi niteliklere sahip olan anaçları geliştirmek için düzenlenmiştir. Son zamanlarda başta Amerika olmak üzere İtalya, Fransa, Polonya, Almanya, Kanada ve Rusya gibi ülkelerde ılıman iklim meyvelerinde çok değişik anaçlar elde edilmiştir. Ülkemizde ise bazı önemli araştırma enstitüleri ve üretme istasyonları dışında, söz konusu meyve türleri kendi çöğürleri üzerinde yetiştirilmektedir. Ülkemizde genelde elmalar yabani elma, armutlar armut ve ahlat, ayvalar ayva, erikler erik, kirazlar kuş kirazı ve mahlep, kaysılar zerdali, şeftaliler şeftali çöğürleri üzerinde yetiştirilir. Meyvecilik bakımından büyük bir çeşit zenginliğine sahip ülkemizde, ıslah çalışmalarıyla değişik niteliklere sahip anaçlar elde edilememiştir. Ülkemizde anaç konusunda kendi gen kaynaklarımızın değerlendirilmesi üzerine fazla çalışma yoktur. Ancak kamu ve özel sektörde az da olsa dışardan getirilen bazı anaçların ülkemiz koşullarına uyumu araştırılmaktadır. Oysa bugün anaç ıslahında söz sahibi ülkeler 60-70’li yıllarda başladıkları anaç ıslah programlarının sonuçlarını almaya başlamışlardır.
Anaçlar üzerine tanımlamalar yapan, anaç özeliklerini ortaya koyan birçok kaynak bulunmaktadır. Bu kaynaklarda bizim çalışmamızda adı geçen anaçlar dışında çok değişik birçok anaç yer almaktadır. Makalemizin esas amacı, bazı önemli ılıman iklim meyve türleri için dünyada şu an mevcut olan ve ticari olarak yaygın kullanılan ılıman iklim meyve anaçlarını ve bunların bazı önemli özelliklerini ortaya koymaktır. Bu yüzden şu an ticari olmayan birçok anaca değinilmemiştir.
Araştırmanın ana materyalini, dünyadaki birçok fidanlığa gönderilen kısa anket içeren mektuplar ile bazı fidanlıkların yayınladıkları kataloglar oluşturmuştur. Araştırmada Amerika Birleşik Devletlerinde 13, Fransa’da 4, İtalya’da 3, İngiltere’de 3, İspanya’da 2, Almanya’da 1, Hollanda’da 1, Avustralya’da 1, Yeni Zelanda’da 4, İsviçre’de 3, Kanada’da 6, Norveç’te 1, İsveç’te 2 ve Çekoslovakya’da 1 olmak üzere 14 ülkede 45 fidan üreten kurum ve araştırıcı ile yazışma yapılmıştır. Çalışmada, ülkemizde kullanılan anaçları belirlemek için de Tarım Bakanlığı tarafından hazırlanan “Fidan Üretim ve Dağıtım Talimatı”ndan yararlanılmıştır.

__________________

BAHCESELFORUMSEL

 

ELMA ANAÇLARI
Elma fidan üretiminde tohum ve klon anaçları kullanılmaktadır. Tohum anacı olarak hem çöğür hem de yozlar kullanılmaktadır. Çöğür anacı üzerindeki elmalar, klon üzerindekilere oranla daha büyük ağaçlar yaparlar. Kültür çeşitlerinden Golden, Winesap ve Rome Beauty elmalarının tohumlarından elde edilen yozlar başarı ile kullanılmaktadır (Anonim, 1992; Büyükyılmaz ve Öz, 1994). Klonal anaçların ekonomik olarak kullanılabilmesi için bunların özelliklerinin iyi bilinmesi gerekmektedir. En çok bilinen elma klon anaçları, 20. y.y. başında İngiltere'de East Malling Araştırma İstasyonunda toplanan anaçlardan elde edilen EM (East Malling) serisidir. Daha sonra John Innes Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü ile birlikte pamuklu bite dayanıklı MM (Malling Merton) serisi geliştirilmiştir. Daha sonra da Long Ashton ve East Malling Araştırma İstasyonları virüsten ari EMLA serisini üretmişlerdir (Büyükyılmaz, ve Öz, 1994; Bush, 1962; Cummins ve Aldwinckle, 1988 ).
Dünya’da ekonomik olarak üretilen ve ticari bahçelerde kullanılan elma anaçları ülkelere göre aşağıda bildirilmiştir.
ABD’de Malling serisi anaçlardan M9, M26, M9 Pajami 2 (kullanımı sınırlı), M9 NAKB T 337, M9 NIC19, M9 NIC29, M9 NIC8; EMLA serisi anaçlardan EMLA 7, EMLA 9, EMLA 26, EMLA 106, EMLA 111; MM serisi anaçlardan MM 106, MM111, MAC serisi anaçlardan MAC 9 (Mark); BUD serisi anaçlardan BUD 9, BUD 118; Ottowa serisi anaçlardan O.3, Pillnitz serisi anaçlardan Pi 80 (Supporter 4); Geneva serisi anaçlardan GENEVA 11, GENEVA 16, GENEVA 30, GENEVA 65; Cornell&Geneva serisi anaçlardan CG 30 ve diğer anaçlardan C6 (M8’den açık tozlama ile elde edilmiştir) ticari olarak yetiştirilmektedir (Anonim 1991; Anonim, 1996a; Anonim, 1997; Anonim, 1999a; Anonim 1999b; Anonim, 1999c; Anonim, 1999d; Anonim, 1999e; Anonim, 1999f; Anonim, 2000a).
İtalya’da Malling serisi anaçlardan M7, M9, M26, M9 Pajami 1 ve M9 Pajami 2; MM serisi anaçlardan MM 106, MM111 ticari olarak yaygın kullanılmaktadır (Guerriero [1], sözlü görüşme, Loreti, 1994; Sansavini ve Mantinger, 1995; Sansavini ve ark., 1999; Anonim, 2000b). Ayrıca İtalya’da M9 NAKB T337, Cover 2 (Burgmer 984), Jork 9 ve Mark gibi anaçlar denemeler sonucunda ümitvar bulunmuş olup fidanlıklarda az veya çok bulunmaktadır. Pillnitz serisi anaçlardan Supporter 1, 2, 3; M9’un alt klonlarından M9 338, M9 339; Polish serisi anaçlardan P1, P2, P22; BUD9, BUD 57-491 ve Bemali gibi diğer bazı elma anaçlarının henüz denenmemiş olmasına rağmen ilgi uyandırdığı bildirilmiştir. İtalya’da çöğür anaçları ile M25 ve M27 de denenmiş ancak uygun görülmemiştir (Guerriero, sözlü görüşme).
Fransa’da Malling serisi anaçlardan M7, M9, M26, M27, M9 Pajami 1, M9 Pajam 2; MM serisi anaçlardan MM106 ve MM111 gibi anaçlar ticari olarak yaygın kullanılmaktadır (Lafond [2], sözlü görüşme; Anonim, 2000c; Anonim, 2000d). İspanya’da Malling serisi anaçlardan M9 NAKB T337; EMLA serisi anaçlardan EMLA 9 ticari olarak yetiştirilmektedir (Bonany [3], Sözlü görüşme). Almanya’da ise M9, M27 ve MM106 klonları ile Malus bittenfelder çöğürlerinin anaç olarak kullanıldığı görülmektedir (Hartmann [4], sözlü görüşme).
Kuzey Avrupa ülkelerinden İngiltere’de M2, M25, M26, M27, EMLA 9, MM106, MM111, Jork 9 ve Alnarp 2 anaçları üzerinde elma yetiştiriciliği yapılırken (Anonim, 2000e; Anonim, 2000f; Anonim, 2000g), Polonya’da Malus antonovka, Polish serisi ve BUD 9 üzerinde yapılmaktadır (Ferree ve Carlson, 1987). Polonya’da 1954 yılında başlayan elma anaç programı bünyesinde ilk yirmi yılda P1, P2, P14, P16 ve P22 klonları ortaya çıkarılmıştır. 1994’de P60 bulunmuş ve daha sonra bu seriye 7 klon daha eklenmiştir (Jakubowski ve Zagaja, 2000). Yine Romanya’da Malus antonovka, Patul, Crestesc, Bistrita 50 ve G.21 üzerinde yetiştiricilik yapılırken (Parnia ve ark., 1988 ), Çekoslovakya’da M1, M4, M7, M9, M11, M26, M27, MM106, J-OH-A, J-TE-B, J-TE-C, J-TE-E, J-TE-F, J-TE-G, J-TE-H, Oltem ve Alnarp 2 gibi klon anaçları ile J-KL-1, J-KL-2, J-KL-3, J-KL-4, J-TE-1, J-TE-2 çöğür anaçları kullanılmaktadır. Çekoslovakya’da çöğür anaçları çok nadir kullanılmakta olup, fidanlıklarda oranı %10’u geçmemektedir. Çekoslovakya’da en yaygın M1, M4 ve M9 klonları çoğaltılmaktadır (Anonim, 2000h). Rusya’da ise anaç olarak Malus antonovka ve BUD serisi anaçlar yoğun olarak kullanılmaktadır (Ferree ve Carlson, 1987).
İskandinav ülkelerinde elma yetiştiriciliği Norveç’te M9, M26, MM106, BUD 9; İsviçre’de M9, M26, M27, M9 NAKB T337, M9 Cover 2, EMLA 9, P22, Fleuren 56, J-OH-A, J-TE-E ve J-TE-G; İsveç’te M9, MM106, MM111, Bemali ve Alnarp 2 anaçları üzerinde yapılmaktadır (Hjalmarsson [5], sözlü görüşme; Anonim, 2000i; Anonim, 2000j; Anonim, 2000k)
Kanada’da Malling serisi anaçlardan M1, M2, M3, M4, M7, M8, M20, M25, M26, M27, M9 NAKB T337, M9 FKV, M9 339; MM serisi anaçlardan MM104, MM106 ve MM111; Polish serisi, BUD serisi anaçlardan BUD 9, BUD 490, BUD 491, BUD 56-146 ve BUD 57-233; Ottowa serisi anaçları (O-1, O-2, O-3, O-8, O-11) ve Malling domestica Spy 227, Malus bittenfelder, Malus antonovka, Antonovka debnicka, Robusta 5, Alnarp 2, Northern spy, Mertschinsk, Beatiful Arcade, Malus borowinka, Malus prunifolia gibi diğer anaçlar ticari olarak yetiştirilmektedir (Anonim, 2000l; Anonim, 2000m, Anonim, 2000n, Anonim, 2000o, Anonim, 2000p; Anonim, 2000r). Kentville serisi (KSC) Kanada orijinli olmasına rağmen, araştırdığımız 6 fidanlıkta bu anaca rastlanmamıştır.
Avustralya’da elma yetiştiriciliğinde anaç olarak M7, M9, M26, M27, Exemla Malling 9, Merton 793, MM102, MM106, MM111, MAC 9, Ottowa 3 ve Northern spy (Anonim, 1996b); Yeni Zelanda’da ise M9, M26, M9 NAKB T337, M9 FKV, M9 719, Malling 793, MM102, MM106, MAC 9 ve Northern spy kullanılmaktadır (Anonim, 2000s; Anonim, 2000ş; Anonim, 2000t)

__________________

Dünya’da ekonomik önemi olan bazı elma anaçlarının genel özellikleri aşağıda verilmiştir. Çok bilinen M, MM klonları, BUD, MAC serisi gibi bazı anaçlara değinilmemiştir.
M9 Alt KlonlarıAvrupa’da ve Yeni Zelanda’da yapılan araştırmalarla M9 klon anacının değişik özelliklere sahip farklı alt klonları geliştirilmiştir. Bunların fidanlık şartlarındaki performanslarını belirlemek için yapılan çalışmaların sonuçlarına göre, bu klonlar arasında ağaç büyüklüğü ve genç ağaçların verimi bakımından çok az farklılıklar bulunmuştur. Nitekim bunlar M9’un alt klonlarıdır. Dolayısıyla M9 ile yarı bodur M26 gibi M klonları arasında büyüme gücü bakımından görülen büyük farklılıklar, M9 alt klonları arasında görülmemektedir. Bu alt klonlardan M9 NZ Yeni Zelenda’da; EMLA 9 İngiltere’de; M9 NAKB T337 Hollanda’da; Burgmer 719 (Cover 2) Almanya’da; M9 Pajami 1 Lancep ve M9 Pajami 2 Cepiland Fransa’da; M9 NIC29 Belçika’da geliştirilmiştir. Bu klonların bazılarının genel özellikleri aşağıda verilmiştir.
M9 Pajami 2 Cepiland
Fransız orijinli olan bu bodur anaç, M9 NAKB 337’ye benzer. Biraz daha güçlü ve verimli ağaçlar yapar. Aşılandığı çeşitlerle uyuşma durumu iyidir. Diğer M9 anaçlarından hafif iri meyveler yapmakta, renklenmeyi ve erken olgunlaşmayı teşvik etmektedir. Kışa dayanıklılığı diğer M9 anaçları ile aynıdır (Anonim, 1999e).
EXEMLA M 9
Latent virüsleri yok etmek amacıyla ısı uygulaması ile elde edilmiş M9 klonudur. Çöğür anaçların %30-35’i kadar büyüklükte ağaçlar yapar. Ateş yanıklığı ve pamuklu bite hassas, phytopthora’ya dayanıklıdır. Çok erken verime yatar. Bu anaçla kurulan bahçelerde ağaçlara destek gereklidir (Anonim, 1996b).
M9 NIC29
Belçika orijinli bodur bir anaçtır. Biraz daha kuvvetli olan M9 NAKB 337’ye benzer irilik ve özelliklerde ağaçlar yapar. Bu anaçta M9 NAKB 337’nin kırılgan gevrek kökleri, gür ve yaygın bir kök sistemiyle yer değiştirmiştir. Bu durum bahçede canlı kalma oranını artırmaktadır. Ağaçların bir herekle desteklenmesine gerek vardır (Anonim, 1999e).
M9 NAKB T337
M9 NAKB T337 anacının ebeveyni M9 NAKB 337’dir. Bu anaç Avrupa’da M9’un önerildiği alanlarda yaygın kullanılmaktadır. Bu anaç üzerindeki ağaçlar EMLA 9’a çok benzer şekildedir. Erken meyveye yatarlar. Phytopthora’ya dayanıklı, fidanlık şartlarında mantara hassastır (Anonim, 1999d). Standart ağaçların %30-35’i kadar büyüklükte ağaçlar yapan bodur bir anaçtır. Kökleri kırılgan ve gevrektir. Desteğe ihtiyaç duyarlar. Oldukça iri meyveler yapar. Bu anaçlar ağır ve nemli topraklara iyi uyum sağlar (Anonim, 1999e).
Bemali
Mank’s codlinXM4 melezidir. İsveç’teki Balgsard Elma Anaç Islahı Programının ilk introdüksiyonudur. Bemali yaklaşık M26 büyüklüğünde ağaçlar yapar. Bol verimli ve pamuklu bitten ari olması yanında kolay çoğaltılabilmesi tercih sebebidir. Ateş yanıklığına karşı oldukça dayanıklıdır (Ferree ve Carlson, 1987).
C 6
Amerika’da Stark Bro’s fidancılıkta M8’in açık tozlanmasından elde edilmiş bir anaçtır. M26 büyüklüğünde ağaçlar yapar. Ateş yanıklığına çok hassastır (Ferree ve Carlson, 1987).
Patul
Transilvanya’nın dağlık bölgelerinde doğal olarak bulunan Malus’dan selekte edilmiştir. Patul anacı üzerindeki ağaçlar hızla büyür, uzun ömürlü olur, geç meyveye yatar. Kökleri dona dayanıklı, toprağa bağlanmaları iyidir. Romanya’da ekonomik önemi olan tüm elma çeşitleri ile uyuşur. Bu anaç verimsiz yamaç arazilerde kumlu topraklarda spur tipler için uygundur (Parnia ve ark., 1988 ).
Crestesc
Güney Karpatya’da doğal elma populasyonundan selekte edilmiştir. Bu anaç üzerindeki çeşitler erken meyveye yatar. Genel olarak Patul’a benzer özellik gösterir (Parnia ve ark., 1988 ).
Bistrita 50
Transilvanya ve Moldovya’nın kuzeyinde Masanchi elma çeşidine ait populasyondan elde edilmiştir. Bu anaç üzerindeki ağaçlar uzun ömürlü olup nispeten geç meyveye yatarlar, bol verimlidirler (Parnia ve ark., 1988 ).
G21 (Malus pumila Mill.)
1978 yılında Romanya'da elde edilmiş bir anaçtır. Sert odun çelikleriyle kolaylıkla çoğaltılabilir. Toprağa bağlanması M9'dan daha iyidir. Büyüme gücü M9 ve M26 arasındadır (Parnia ve ark., 1988 ).
Geneva 11
Geneva’da Cornell Üniversitesinde üretilmiştir. M26 büyüklüğünde ağaçlar yapar. Üzerindeki ağaçların verim durumu M26’ya benzer. Ateş yanıklığına ve kök çürüklüğüne dayanıklıdır. Üzerindeki çeşidi çok erken meyveye yatırır. Çok verimli olmasını sağlar. Toprağa bağlanması iyidir fakat herek ister (Anonim, 1999f; Anonim, 2000u).
Geneva 65
Geneva’da Cornell Üniversitesinin ıslah programındaki ilk introdüksiyondur. M9 ile M27 arasında büyüklükte ağaçlar yapan bodur bir anaçtır. Bu anaçlar üzerindeki ağaçlar erkenci ve çok verimlidir, toprağa iyi bağlanmalarına rağmen destek isterler ve dip sürgünü yaparlar (Anonim, 1999f; Anonim, 2000v).
Geneva 16
1981 yılında Cornell Üniversitesinde Elma Anaç Islahı Programında OttowaxMalus floribunda’nın melezlenmesinden elde edilmiştir. Standart elma ağacının %25’i büyüklüğünde ağaçlar yapar. Bu anaç üzerindeki çeşitler erken meyveye yatar ve çok verimli olurlar. Gövde çürüklüğü ve ateş yanıklığına dayanıklıdırlar. Kullanımı henüz pek yaygın değildir, daha çok denemelerde kullanılmaktadır (Anonim, 1999d; Anonim, 2000u).
Geneva 30
EMLA 7 büyüklüğünde ağaçlar yapmaktadır. Toprağa bağlanması çok iyidir. Az miktarda dip sürgünü verir. Ateş yanıklığına dayanıklıdır. Üzerindeki çeşit erkenci ve çok verimli olur. Standart ağaçların %45-50’si kadar büyüklükte ağaçlar yapar (Anonim, 2000u; Anonim, 2000v).
Polish serisi
Polonya'da, İngiliz M ve MM anaçlarının kışa dayanımları yeterli olmadığı için yeni anaçlara gereksinim duyulmuştur. Pomoloji Araştırma Enstitüsünde 1954 yılında elma anaç ıslah programı başlatılmıştır. Bu çalışmalar sonucunda P1, P2, P16 ve P22 adları ile bilinen anaçlar elde edilmiştir (Jakubowski ve Zagaja, 2000).
P1: M4xAntonovka melezlemesinden elde edilmiştir. Bodur ağaçlar yapmaktadır. Çoğaltılması kolaydır. Kış soğuklarına orta derecede dayanıklıdır.
P2: M9xAntonovka melezlemesinden elde edilmiştir. Bodur ağaçlar yapmaktadır. Çoğaltılması güçtür. Kış soğuklarına dayanıklıdır.
P16: LongfieldxM11 melezlemesinden elde edilmiştir. P 16 klon anacı P1 ve P2'de olduğu gibi bodur ağaçlar yapmaktadır. Çoğaltılması kolaydır. Kış soğuklarına dayanıklılığı orta derecededir.
P22: M9xAntonovka melezlemesinden elde edilmiştir. P 22 çok bodur elma ağaçları yapmaktadır. Çoğaltılması zordur. Kış soğuklarına oldukça dayanıklıdır (Zagaja ve ark., 1988; Jakubowski ve Zagaja, 2000).
Bu anaçlardan P1, M9 kadar, P 22 ise M9'dan ufak ağaçlar yapmaktadır (Büyükyılmaz ve Öz, 1994).
Jork 9
Almanya’da Jork Araştırma İstasyonu tarafından M9 çöğürlerinin açık tozlanmasından elde edilmiştir. M9’dan daha kolay çoğaltılması ve daha kuvvetli olması tercih sebebidir. Verimlilik durumu M9’a benzer.
Supporter 4 (Pi 80)
Son zamanlarda ABD’de introdükte edilen bu Alman anacı (M9XM4), büyüklük ve tutunma bakımından M26’ya benzer. M26’ya göre üzerindeki çeşitlerle daha iyi bir uyuşma gösterir. Verim durumu M 26 ve MM 106’dan daha iyi fakat M9’dan daha azdır. Pamuklu bite, scab’a, phytopthora’ya ve kışa dayanıklılığı iyidir. Fakat mildiyöye dayanıklılığı çok iyi değildir (Anonim, 1999d; Anonim, 1999e).
Supporter 1, 2 ve 3
Pillnitz serisi içerisinde yer alan bu anaçlar Almanya’da York Araştırma İstasyonunda üretilmiştir. Supporter 1, M9XM.baccata, Supporter 2 ve 3 ise M9xM.micromalus’dan elde edilmiştir (Loreti, 1994). Bu anaçların hepsi de M9’dan daha küçük ağaçlar yaparlar (Sansavini ve Mantinger, 1995)
MI 793
Merton 793, EM793, 793, M793 sinonimleridir. M2XNorthern Spy’den elde edilmiştir. Standart ağaçların % 90’ı büyüklüğünde güçlü ağaçlar yapar. John Innes Araştırma İstasyonunda elde edilmiştir. Üzerindeki çeşidi erken meyveye yatırmaz. Kökleri toprağa çok iyi bağlanır, hereğe ihtiyaç duymaz (Anonim, 1996b).
Alnarp 2
İsveç’te Alnarp Meyve Araştırma İstasyonunda üretilmiştir. Kışa dayanıklı büyük ağaçlar yapar. Bu anaç üzerindeki ağaçlar erken meyveye yatar ve verimlidir (Ferree ve Carlson, 1987).
Fleuren 56
Bu anaç, Almanya ve Hollanda’da yapılan denemelerde M9’dan çok daha bodur; Avusturya’da yapılan çalışmalarda ise T337’den daha büyük ağaçlar yapmıştır. Bu anaç Hollanda’da kullanılmaktadır (Wertheim, 1998 ).
J-TE Serisi
1957’de Çekoslovakya’da başlayan bir ıslah programından elde edilen Çekoslavak serisi anaçlar J-TE-A’dan H’a kadar isimlendirilmiştir. J Jablon elma çeşidini, TE de Techobuzice Araştırma İstasyonunu ifade etmektedir. Başlangıçta 4 çeşitle yapılan denemelerde J-TE-G ve H’nin bodur; diğerlerinin A2 ve M2 arasında, değişen seviyelerde yarı bodur olduğu bildirilmiştir. Daha sonra Golden Delicious çeşidiyle bu durum teyit edilmiştir. Bugün J-TE-E ve F’nin de bodurluk gösterdiği belirlenmiştir. J-TE-E, F ve H M9’a; J-TE-G ise M27’ye benzemektedir. J-TE-H, M9’a göre daha düşük bir verime sahiptir. Bu nedenle bu anacın ticari önemi azdır. J-TE-E ve F, M9 ve M27’ye oranla daha yüksek bir verime sahiptir. J-TE-G’nin verimi ise daha yüksektir. Danimarka’da Golden Delicious ile yapılan denemelerde J-TE-H, M9’dan çok daha kuvvetli ve çok daha az verimli bulunmuştur. J-TE-F ve G pek çok özellik bakımından M9’a benzer bulunmuştur. Polonya’da J-TE-F ve G büyüme ve verim kapasitesi bakımından M9 ile kıyaslanabilir bulunmuştur. Fakat bu anaçlar kışa dayanım bakımından M9’a göre üstünlük göstermemiştir. J-TE-D, M26’dan çok daha güçlü ve daha az verimli bulunmuştur. Diğer Jablon klonu da Olamoue-Holice Araştırma istasyonunda elde edilen J-OH-A’dır. M9’dan biraz daha güçlü büyür, çok verimlidir. Günümüzde bu Çekoslavak serisi anaçlardan J-OH-A ile J-TE-E, F ve G yaygın kullanılmaktadır (Wertheim, 1998 ).

__________________

ARMUT ANAÇLARI
Armut anaçları ticari olarak ayva, armut ve diğer bazı Pyrus türleri olmak üzere 3 ana kaynaktan elde edilmektedir. Armutlar için anaç olarak Batı Avrupa’da ayva (Cydonia oblonga); Amerika’da armut (Pyrus communis) yaygın olarak kullanılmaktadır.
Armut için kullanılan ayva anaçlarının en önemli özelliği üzerindeki çeşidin ağaç büyüklüğünü kontrol etmesi ve erken meyveye yatırmasıdır. Bu anaçlar ağır killi topraklara ve kök boğazı çürüklüğüne toleranslıdır. Ayvalar dal kanserine dayanıklıdırlar. Ayva anaçlarının, armut Psylla’sı tarafından taşınan bir mikoplazmanın sebep olduğu ‘Pear decline’a dayanıklı olduğu bilinmektedir. Ayva anaçlarının kış soğuklarına, kireçli topraklarda kloroz ve ateş yanıklığına hassasiyet, toprağa iyi tutunamama ve zayıf aşı uyuşması gibi olumsuz yönleri de vardır. Armut/ayva aşı kombinasyonlarındaki uyuşma problemi genellikle Beurre Hardy gibi uyuşur bir ara anaç kullanılarak çözümlenebilir. Ayrıca ayva anaçlarının Comice ve Taylor’s Gold gibi armut çeşitleriyle uyuşma problemi olmadığı bildirilmiştir (Palmer, 2000).
Armut kökleri genellikle drene edilmiş, iyi tekstürlü topraklarda, diğer bazı meyve ağaçlarından daha iyi gelişmektedir. Sert çekirdekli meyveler ve elma üretimi için uygun olmayan killi topraklarda da iyi bir şekilde üretilebilir (Westwood, 1978 ). Armut anaçları üzerindeki çeşitler genellikle yavaş meyveye yatar ve ayva üzerindekilere göre daha büyük ağaçlar yaparlar. Toprağa iyi tutunan ve uyuşmazlık problemi göstermeyen armut anaçları, ateş yanıklığı (eğer Old Home ailesinden bir anaç kullanılırsa) ve pear decline’a dayanıklıdır. Ayrıca armut anaçları kış soğuklarına, kireçten kaynaklanan kloroza ve killi topraklara toleranslıdır. Armut anacı olarak Williams çeşidinin yozları Amerika’da yaygın kullanılmaktadır (Palmer, 2000).
Armut için anaç olarak kullanılan diğer türler P. betulifolia ve P. calleryana’dır. P. betulifolia QA’dan (ayva) iki kat daha güçlüdür ve QA’ya göre biraz daha geç meyveye yatar. Toprağa bağlanması ve aşı uyuşma durumu çok iyidir. Bu türün bazı tipleri ateş yanıklığına hassas bazıları ise dayanıklıdır. Kireçten kaynaklanan kloroza hassas, kış soğukları ile ıslak ve kuru topraklara toleranslı ve pear decline’a dayanıklıdır. Armut anacı olarak toprağa tutunması ve aşı uyuşması iyi olan Pyrus calleryana, ateş yanıklığına çok dayanıklı, pear decline’a ise dayanıklıdır. Soğuk zararına ve kireçten kaynaklanan kloroza hassastır (Anonim, 2000v; Palmer, 2000).
ABD’de Provence Quince, Provence Quince BA29-c (BA 29), Winter Nellis, Williams (Bartlett), OHXF18, OHXF87, OHXF97, OHXF282, OHXF333, Quince A, Quince C, Pyrus betulaefolia ve Pyrus calleryana armutlara anaç olarak kullanılmaktadır (Anonim 1991; Anonim, 1996a; Anonim, 1997; Anonim, 1999a; Anonim 1999b; Anonim, 1999c; Anonim, 1999d; Anonim, 1999e; Anonim, 1999f; Anonim, 2000a; Anonim, 2000v)(Tablo 2).
İtalya’da ise armut yetiştiriciliği ticari olarak BA 29, MA, MC, Sydo ve Adams gibi ayva; Fox 11, Farold 40 (Daygon, OHXF 40), Farold 87 (Daytur, OHXF 87) ve armut çöğürleri gibi değişik armutlar üzerinde yapılmaktadır. (Guerriero, sözlü görüşme, Loreti, 1994; Marangoni ve Rivalta, 1995; Sansavini ve ark., 1999; Anonim, 2000b)(Tablo 2). Bununla birlikte Fieudiere, Kirschensaller, OHXF51, OHXF333, Farold 69, Farold 282, BP–1 ve CtS 212 anaçları da denenmiş fakat İtalya için uygun görülmemiştir (Guerriero, sözlü görüşme).
Fransa’da armut yetiştiriciliği BA 29, BP-1 ve Quince B anaçları üzerinde (Lafond, sözlü görüşme; Anonim, 2000c; Anonim, 2000d); İspanya’da armut yetiştiriciliğinin büyük kısmı BA 29 ve MA; az bir kısmı ise MC, Kirschensaller ve armut çöğür anaçları üzerinde yapılmaktadır (Bonany, Sözlü görüşme; Iglesias [6], sözlü görüşme)

__________________

Almanya’da ise yetiştiricilik Kirschensaller, Quince A ve Quince B anaçları üzerinde yapılmaktadır (Hartmann, sözlü görüşme).
Kuzey Avrupa ülkelerinden İngiltere’de Bartlett, Quince A, Quince C ve Quince Adams anaçları üzerinde armut yetiştiriciliği yapılırken (Anonim, 2000e; Anonim, 2000f; Anonim, 2000g), Romanya’da Alamii, Harbuzesti ve B.N.70 (Parnia ve ark., 1988 ); Çekoslovakya’da ise armut üretiminin %90’ı BA 29 ve MA ayva anaçları üzerinde yapılmaktadır. Bunların dışında H-TE-1 ve H-TE-2 armut tohum anaçları üzerinde de yetiştiricilik yapılmaktadır (Anonim, 2000h.İskandinav ülkelerinde armut yetiştiriciliği Norveç’te OHXF333 ve Pyrus communis; İsviçre’de BA 29, Quince A, Quince C ve Pyrus communis; İsveç’te ise Quince A klonu ve P.communis çöğürleri üzerinde yapılmaktadır (Hjalmarsson, sözlü görüşme; Anonim, 2000i; Anonim, 2000j; Anonim, 2000).
Armut yetiştiriciliği Kanada’da BP-1, BP-2, P-3, Winter Nelis, Bartlet, OHXF18, OHXF51, OHXF69, OHXF87, OHXF97, OHXF206, OHXF217, OHXF 333, OHXF513, OHXF515, B11 (Pyrus communis), B12 (Pyrus communis) gibi armut; BA 29, Sydo, Quince A, Quince C, Quince Adams gibi ayva ve Pyrus betulaefolia, Pyrus calleryana, Pyrus ussuriensis gibi diğer pyrus türleri üzerinde ticari olarak yapılmaktadır (Anonim, 2000l; Anonim, 2000m, Anonim, 2000n, Anonim, 2000o, Anonim, 2000p; Anonim, 2000r) (Tablo 2). Avustralya’da armutlar için anaç olarak BA 29, Quince A, Quince B, Quince C ve Pyrus calleryana (Anonim, 1996b); Yeni Zelanda’da ise BA 29, Winter Nelis, Bartlett, Quince C ve QR-193/16 kullanılmaktadır (Anonim, 2000s; Anonim, 2000ş; Anonim, 2000t). Bunlar dışında Japonya’da, Pyrus pyrifolia; Hindistan’da, P.pashia; Çinde, P.calleryana, Pyrus betulaefolia; Yugoslavya’da, Amygdalyformis; Belçika’da, QA, QC, Q Adams ayvalar için anaç olarak kullanılmaktadır (Lombard ve Westwood, 1987).
Dünyada ekonomik önemi olan bazı armut anaçlarının genel özellikleri aşağıda verilmiştir.
Quince
Cydonia oblonga’dan elde edilmiştir. Quince A, Quince B ve Quince BA 29 gibi klonları vardır. Avrupa’da yaygın kullanılmaktadır. Fakat Avustralya’da zayıf gelişme, düşük ürün ve uyuşmazlık problemleri nedeniyle pek tercih edilmemekte, Asya armutları için önerilmemektedir. Kirece hassastır, bol dip sürgünü verir (Anonim, 1996b).
Provence Quince
Fransa’da INRA’da Cydonia oblanga’dan elde edilmiştir. Standart armut ağaçlarının %55’i kadar büyüklükte ağaçlar yapar. Bu anaç üzerindeki ağaç bol ürün verir. Üzerindeki çeşidi erken meyveye yatırır. Pear decline ve nematodlara dayanıklıdır (Anonim, 2000v).
Provence Quince BA29-c (BA 29)
Fransa’da INRA tarafından virüsten ari olarak Cydonia oblonga’dan selekte edilmiştir. BA29-c üzerindeki ağaçlar erken verime yatar, çok verimli olurlar. Ağaç büyüklükleri standart armut ağacının 1/2-1/3’ü kadardır. Bazı armut çeşitleriyle uyuşma problemi vardır. Bu yüzden ara anaç olarak kullanılabilir. Bartlett armutlarıyla iyi uyuşur (Anonim, 1999d). Yeni Zelanda’da yaygın olarak kullanılmaktadır (Palmer, 2000).
EMLA Quince C
East Malling Long Ashton Araştırma İstasyonunda elde edilmiştir. Virüsten ari olan bu anaç Quince A’dan daha bodur ve daha erken meyveye yatan ağaçlar yapmaktadır. Kış soğuklarına BA29-c’den daha dayanıklı, fakat EMLA Quince A’dan daha güçsüzdür. Bu anaç pear decline, küf ve nematodlara dayanıklı, ateş yanıklığına hassastır. Stool Bed Layering sistemiyle rahatlıkla çoğaltılabilir (Anonim, 1999d).
EMLA Quince A
East Malling Long Ashton’da elde edilmiş, virüsten ari bir anaçtır. EMLA Quince C’den daha güçlüdür, fakat daha geç meyveye yatar. Bu anaç üzerindeki ağaçların iri meyveli, çok verimli ve kış soğuklarına EMLA Quince C’den daha dayanıklı olduğu bildirilmiştir (Anonim, 1999d).
QR 193/16
Bu ayva klonu East Malling tarafından iyi bir anaç olarak önerilmektedir. Bu anaç üzerindeki ağaçlar Quince C üzerindekiler kadar olur. Meyveleri daha iridir (Palmer, 2000).
BP-1
Güney Afrika’da üretilmiş, P. communis orijinli klonal bir anaçtır. Tüm armut çeşitleriyle uyuşması iyi, fakat çoğaltılması güçtür (Palmer, 2000). Üzerindeki çeşidi geç meyveye yatırır. Ağaçları orta güçlüdür (Marangoni ve Rivalta, 1995).
BP-2
Güney Afrika’da üretilmiş, P. communis orijinli klonal bir anaçtır. BP-1’den daha güçlü ağaçlar yapar. Üzerindeki çeşidi geç meyveye yatırır (Palmer, 2000; Marangoni ve Rivalta, 1995).
BP-3
Güney Afrika’da üretilmiş, P. communis orijinli klonal bir anaçtır. Çoğaltılması güçtür (Palmer, 2000). Büyük ağaçlar yapar ve üzerindeki çeşidi geç meyveye yatırır (Marangoni ve Rivalta, 1995).
Kirschensaller (P. communis)
Almanya’da Jork Araştırma İstasyonunda geliştirilmiştir. Büyük ağaçlar yapar ve üzerindeki çeşidi geç meyveye yatırır (Marangoni ve Rivalta, 1995)
Quince Sydo
Fransa Angers INRA’da elde edilmiş bir ayva (Cydonia oblanga) klonudur (Palmer, 2000). Orta–küçük büyüklükte ağaçlar yapar. Bu anaç üzerindeki çeşidi erken meyveye yatırır (Loreti, 1994; Marangoni ve Rivalta, 1995)
Alamii (Pyrus communis sativa)
1968 yılında Romanya’da tohumdan çoğaltılmıştır. Çöğürleri güçlü ve uzun ömürlü ağaçlar yapar. Kurağa ve düşük sıcaklıklara toleranslıdır. Alamii çöğürleri, Romanya’da ekonomik olarak yetiştirilen tüm armut çeşitleriyle uyuşmaktadır (Parnia ve ark., 1988 ).
B.N. 70
1984'de Romanya'da geliştirilmiş bir klonal ayvadır. Hem ayva hem de armut çeşitleri için anaç olarak kullanılabilir. Düşük sıcaklıklara oldukça dayanıklıdır. Quince A'ya benzer (Parnia ve ark., 1988 ).
Harbuzesti
1968 yılında bulunmuştur. Büyüme gücü az olan bu anaç Alamii’ye benzer ağaçlar yapmaktadır (Parnia ve ark., 1988 ).
Quince A
Anger ayvasının bir selektidir. Orta güçte erken verime yatan ağaçlar yapar. Tüm armut çeşitleriyle uyuşma göstermez. Aktif Ca’un %3-4 olduğu topraklarda kloroza hassastırlar (Westwood, 1978 ). Kuzey Avrupa’da yaygın kullanılmaktadır (Palmer, 2000).
Quince C
East Malling'te selekte edilmiştir. Çok zayıf olduğu için pek yaygınlaşmamıştır. Günümüzde sık dikim için uygundur. Hektara %20-30 daha fazla ağaç dikilmesine imkan tanır (Westwood, 1978 ). Kuzey–Batı Avrupa’da yaygın olarak kullanılmaktadır (Palmer, 2000).
Quince Adams
Belçika'da selekte edilmiş güçlü, armutlarla uyuşması iyi olan, üzerindeki çeşidi erken meyveye yatmaya teşvik eden ve kloroza dayanıklı bir anaçtır (Westwood, 1978 ). Quince Adams üzerindeki ağaçlar, Quince C üzerindekilere benzer. Quince Adams anacı, Quince A ile Quince C arasında bir büyüklükte ağaç yapmaktadır (Palmer, 2000).
MA, MC
MA, Angers ayvasından İngiltere’de geliştirilmiştir. Orta büyüklükte ağaçlar yapar ve üzerindeki çeşidi erken meyveye yatırır. MC anacı da yine İngiltere’de East Malling Araştırma İstasyonunda geliştirilmiştir. Bodur ağaçlar yapmakta ve üzerindeki çeşidi erken meyveye yatırmaktadır (Marangoni ve Rivalta, 1995).

__________________

ŞEFTALİ ANAÇLARIŞeftaliler en iyi şeftali anacı üzerinde gelişmektedir. Bu amaçla Elberta, Flordaguard, Halford ve Lovell gibi çeşitler yaygın olarak kullanılmaktadır (Westwood, 1978 ). Ancak şeftali anaçları kök ur nematoduna hassastır. Nematod yoğunluğunun yüksek olduğu yerlerde Nemaguard kullanılmaktadır. Nemaguard P.persicaxP.davidiana melezidir. Bu anaç soğuklara karşı hassas olduğundan soğuk yerler için uygun değildir. Bu yüzden Kanada'da soğuklara dayanıklı Siberian C anacı geliştirilmiştir. Şeftalilerde bodur ağaç elde etmek için P. bessei, P. tomentosa ve P. subcardata kullanılmaktadır (Westwood, 1978, Büyükyılmaz ve Öz, 1994).
Şeftaliler için erikler de anaç olarak kullanılmaktadır. Fakat eriklerin kullanımında fizyolojik uyuşmazlık olarak bilinen uyuşmazlık durumu ile sık karşılaşılmaktadır. Fransa'da yapılan bir araştırmada bazı uyuşur ve uyuşmaz çeşitler saptanmıştır. Bu yüzden eğer şeftali için erik anaç olarak kullanılacaksa, bilinen uyuşur çeşitler seçilmelidir (Salesses ve Bonnet, 1992).
Günümüzde ABD’de şeftali çöğürleri, Nemared, Lovell, Bailey, Tenessee Natural, Halford, Elberta ve Flordaguard gibi şeftali çeşitleri; Nemaguard, Adafuel, Hansen 2168 ve Hansen 536 melez çeşitler ve St.Julien A gibi erikler şeftalilere anaç olarak kullanılmaktadır (Anonim 1991; Anonim, 1996a; Anonim, 1997; Anonim, 1999a; Anonim 1999b; Anonim, 1999c; Anonim, 1999d; Anonim, 1999e; Anonim, 1999f; Anonim, 2000a).
İtalya’da ise şeftali anaçlarında büyük bir zenginlik vardır. Birçok anaç denenmiş ve yeni anaçlar geliştirilmiştir. Bunların ancak bazıları ekonomik yetiştiricilikte kullanılabilmektedir. Günümüzde İtalya’da şeftalilere anaç olarak şeftali çöğürleri, Rubira, P.S.A.5, P.S.B.2, Mr.S.2/5 ve GF 677 gibi şeftali, erik ve diğer prunus melezleri kullanılmaktadır (Guerriero, sözlü görüşme, Loreti, 1994; Loreti ve Massai, 1994; Sansavini ve ark., 1999; Anonim, 2000b). Ayrıca İtalya’da Montclar, Siberian C, P.S.A.7, Sirio, Julior, Ishtara, Barrier 1, Cadaman, Penta ve Tetra’nın fidanlıklarda şeftalilere ticari anlamda anaç olarak kullanıldığı, Montizo (Prunus insititia), Adesoto 101, Adarcias ve Adafuel’in henüz test edilmemesine rağmen ümitvar olduğu; P.S.A.6, Harrow Blood, Rubira, Hansen 2168, Hansen 536, Citation ve Jaspi’nin ise test edildiği ve önerilmediği bildirilmiştir (Guerriero, sözlü görüşme).
Fransa’da şeftali Rubira, Montclar, Pecher GF 305-1, Julior, Isthara, Myran, GF 557, GF 677 ve Cadaman anaçları üzerinde (Lafond, sözlü görüşme; Anonim, 2000c; Anonim, 2000d); İspanya’da şeftali çöğürleri, Montclar, Pecher GF 305, GF 677, Adesoto 101 ve Adarcias anaçları üzerinde yapılmaktadır (Bonany, Sözlü görüşme). Almanya’da ise yetiştiricilik ticari anlamda St.Julien A ve Brompton erikleri üzerinde yapılmaktadır (Hartmann, sözlü görüşme).
Doğu Avrupa ülkelerinden Çekoslovakya’da şeftali bahçelerinin %90’nında B-VA-1, B-VA-2, B-VA-3, B-VA-4 ve Lesiberian şeftali tohumları kullanılırken; kireç içeriği yüksek topraklarda Prunus amygdalusxPrunus persica melezi olan BM-VA-1 ve Kando; alkali ve ıslak topraklar için St.Julien A anaçları kullanılmaktadır. Ayrıca denemelerden iyi sonuç alınmamış olmasına rağmen zaman zaman myrobolan çöğürleri de kullanılmaktadır (Anonim, 2000h). Romanya’da şeftali yetiştiriciliği T16, De Balc ve Oredea 1 üzerinde yapılmaktadır (Parnia ve ark., 1988 ).
İskandinav ülkelerinden Norveç’te ekonomik anlamda şeftali üretimi yapılamazken İsviçre’de Jaspi ve St.Julien A şeftalilere anaç olarak kullanılmaktadır (Anonim, 2000i; Anonim, 2000j; Anonim, 2000k).
Kanada’da Siberian C, Nemaguard, Lovell, Bailey, Citation ve Hansen 536 anaçları ticari olarak yetiştirilmektedir (Anonim, 2000l; Anonim, 2000m, Anonim, 2000n, Anonim, 2000o, Anonim, 2000p; Anonim, 2000r). Avustralya’da Rubira, Montclar, Nemaguard, Elberta, Citation, GF 677 ve Cadaman; Yeni Zelanda’da ise Golden Queen şeftalilere anaç olarak kullanılmaktadır (Anonim, 1996b; Anonim, 2000s; Anonim, 2000ş; Anonim, 2000t)

__________________

Dünya’da ekonomik önemi olan bazı şeftali anaçlarının genel özellikleri aşağıda verilmiştir.
T16 (Prunus persica)
Romanya’da Dobrogea’da lokal bir şeftali popülasyonundan selekte edilmiştir. Bu anaç güçlü, hastalık ve zararlılara dayanıklı, topraktaki yüksek Ca içeriğine toleranslıdır. T16, test edilen bütün şeftali çeşitleriyle uyuşur bulunmuştur.
De Balc (Prunus persica)
Bu anaç üzerindeki ağaçlar kurağa dayanıklı, güçlü ve hemen her toprak tipine adapte olabilir. Bir çöğür olarak De Balc ilkbahar donlarına dayanıklıdır ve kendine verimlidir. Test edilen tüm şeftali çeşitleriyle uyuşma göstermiştir. De Balc sert ve yumuşak odun çelikleriyle çoğaltılabilir.
Oredea 1 (Prunus persica)
1973 yılında “Bon Ami”nin bir klon seleksiyonu olarak bulunmuştur. Çöğür olarak ele alındığında bu anaç kendine verimli ve ilkbahar donlarına dayanıklıdır. Çöğürlerinin toprağa adaptasyonu geniştir. Test edilen tüm ekonomik şeftali çeşitleriyle uyuşması iyidir (Parnia ve ark., 1988 ).
Citation
Bir erikxşeftali melezi olan Citation Kaliforniya’da geliştirilmiştir. Bu anaç erikler yada kayısılarla aşılandığında standart ağaçlardan %25 daha küçük ağaçlar yapmaktadır. Şeftali yada nektarinlerle aşılandığında standart ağaçların iriliğini %60 oranında azaltır. Kök ur nematodlarına toleranslıdır. Kök çürüklüğü, dal kanseri ve kireçten kaynaklanan kloroza hassastır. Verimliliği oldukça iyidir. Aşı uyuşması ve köklerin toprağa bağlanması iyidir. Ağır ve nemli toprakları tolere edebilir. Dip sürgünü yapmaz (Anonim, 1996d).
Sirio
Sirio yeni bir şeftalixbadem melezidir. İtalya'da ıslah edilmiştir. Kalkerli topraklara dayanıklı, bodur ağaçlar yapan bir anaçtır. Gelecekte GF 677'ye alternatif olarak dikkate alınabilir. Özellikle verimli ve kireçli topraklar için uygundur. Bu anaç üzerine aşılanan bitkilerde erkencilik, yüksek verim ve meyve iriliği artar (Loreti ve ark., 1991).
Adarcias
Bir bademxşeftali melezidir. İspanya'da elde edilmiştir. Adarcias üzerine aşılanan şeftaliler iyi büyürler. GF 677 ve Adafuel'den daha küçük ağaçlar yapar. Verimlilik durumu diğer melezlere benzer. Sık dikilecek bahçelere önerilmektedir. 20 adet şeftali ve nektarin çeşidi ile iyi uyuştuğu görülmüştür (Moreno ve Cambra, 1994).
Adafuel İspanya'da geliştirilmiş bir şeftalixbadem melezidir. Ağaç büyüklüğü ve verimlilik durumu GF 677'ye benzer. Çoğaltılması oldukça kolaydır. Kalkerli ve hafif topraklara iyi adapte olmakta fakat iyi bir drenaj istemektedir. Yaklaşık 30 şeftali ve 40 badem çeşidi ile uyuşmaktadır (Cambra, 1990).
Hansen 2168 ve Hansen 536
Bu anaçlar Carl Hansen tarafından bademXşeftali hibriti olarak elde edilmiştir. Öncelikle badem için kullanılır. Bunun yanında şeftali ve erikler için de kullanılabilir. Hansen 2168'in kökleri kalın, fakat Hansen 536'dan daha azdır. Her iki klonun kökleri de aşağıya doğru uzar. Her ikisinin de, nematodlara karşı çok hassas Lovell ve çok dayanıklı nemaguard ile kıyaslandığında Melodogyne incognita, M. acrita ve M. Javonica'ya karşı bağışıklık kazandığı bildirilmektedir. Bu anaçlar Japon erikleriyle de iyi uyuşur. Kaysılarla uyuşmaz (Kester ve Asay, 1986).
Adesoto 101
Adesoto 101 (P.insititia) Pollizo de Murcia çeşidinin açık tozlanmasından elde edilmiştir. Yapılan çalışmalarda şeftali, nektarin, kaysı ve badem ile uyuşması iyi bulunmuştur. Yüksek kalkerli topraklara, sıkı topraklara iyi adapte olur. Kök boğulması ve Fe klorozuna dayanıklıdır. Adesoto 101 üzerindeki ağaçlar şeftali çöğürleri ve şeftali anacı olarak kullanılan şeftaliXbadem melezleri ile karşılaştırıldığında meyve hasadını 3-7 gün uzatmaktadır. Adesoto 101’in, üzerindeki ağaçların verim ve kalitesine etkisine bakıldığında, diğer erik anaçları ile benzer yada daha iyidir. Adesoto 101 ağaçları çok büyütmez, büyümeyi kontrol eder. Bu anaç sık dikim yapılacak bahçelerde kullanılabilir. Yine bu anacın M. arenaria, M. incognota ve M. javonica' ya dayanıklı olduğu belirlenmiştir (Moreno ve ark., 1995a).
Ishtara
Fransa’da (Prunus cerasiferax P.salicina)x(P.cerasiferexP.persica) melezlemelerinden elde edilmiştir.Şeftali, kaysı ve erikler için anaç olarak kullanılmaktadır (Loreti ve Massai, 1995). Cadaman’dan daha ufak, Mr.S 2/5 ve Julior’dan daha büyük ağaçlar yapar (Pirazzini, 1995).
Cadaman
P.persicaxP.davidiana melezi olan Cadaman (Avimag) 1981 yılında Macaristan-Fransa’da geliştirilmiştir (Loreti ve Massasi, 1995). Ishtara ve Julior’dan daha büyük ağaçlar yapar. Bu anaç ile oluşan ağaçlar, GF 677 ile benzer büyüklüktedir (Pirazzini, 1995).
Julior
Prunus insititiaxPrunus domestica’dan Fransada elde edilmiştir. Ishtara ve Cadaman’dan daha ufak ağaçlar yapar (Loreti ve Massai, 1995; Pirazzini, 1995).
Jaspi
Fransa’da Grande Ferrade’de geliştirilmiştir. P. salicinaxP. spinosa melezidir (Loreti ve Massai, 1995).
Montclar
Fransa Bordo INRA’da şeftaliden elde edilmiştir. Bu anaç bol verimli ve güçlü ağaçlar yapar. Kloraza dayanıklıdır. Çoğaltılması zor değildir (Loreti ve Massai, 1995).

__________________

ERİK ANAÇLARI
P. cerasifera, P.marianna, P. persica, P. armeniaca, P. amygdalus, P. angustifolia, P. saliciana, P.bessei ve P.domestica çöğürleri eriklere anaç olarak kullanılmaktadır. P. cerasifera, en yaygın kullanılan erik anacıdır. P. cerasifera'lar A.B.D ve Avrupa'da Myrobalan erikleri, ülkemizde can erikleri olarak tanınmaktadırlar. Myrobalan erikleri değişik toprak şartlarına çok iyi adapte olurlar. Kuvvetli, çok verimli ve uzun ömürlü ağaçlar meydana getirirler. Kuraklığa ve kök çürüklüğüne dayanıklı olup, kültür çeşitleriyle iyi uyuşma gösterirler (Yılmaz, 1992; Özvardar ve Önal, 1990). P. marianna ilk olarak Texas'ta bulunmuştur. P. cerasifera ile P. munsoniana'nın melezidir. Nemli topraklarda iyi gelişir. Kültür çeşitleriyle iyi uyuşur (Anonim, 1992; Özvardar ve Önal, 1990; Yılmaz, 1992). P. insititia türü içerisinde yer alan Saint Julien, P. domestica türü içerisinde yer alan Brompton ve Damas erikleri de anaç olarak kullanılmaktadır. Ayrıca Japon erikleri için P. saliciana; bodur ağaç elde etmek için P. bessei ve P. angustifolia anaç olarak kullanılabilir (Özvardar ve Önal, 1990; Anonim, 1992; Büyükyılmaz ve Öz, 1994). Eriklere anaç olarak Myrobalan B, Myrobalan 29-c, Myrobalan 2201, Myrobalan 2216, Myrobalan 2261, Marianna 2624, Marianna GF 8-1, Pixy, St. Julien A gibi klonlar da yaygın kullanılmaktadır.
ABD’de erikler için Myrobalan 29-c, Myrobalan 2201, Myrobalan 2216, Myrobalan 2261, Myrobalan çoğürleri, Marianna 2624, Nemaguard, Lovell, Nermared ve Citation anaç olarak kullanılmaktadır (Layne, 1987; Anonim 1991; Anonim, 1996a; Anonim, 1997; Anonim, 1999a; Anonim 1999b; Anonim, 1999c; Anonim, 1999d; Anonim, 1999e; Anonim, 1999f; Anonim, 2000a).
İtalya’da ise eriklere anaç olarak Myrobalan B, Myrobalan 29-c ve Marianna GF 8-1 yaygın olarak kullanılmakta (Guerriero, sözlü görüşme, Loreti, 1994; Sansavini ve ark., 1999; Anonim, 2000b); Ishtara, Julior, Jaspi ve Fercino ise fidanlıklarda az yada çok ticari anlamda kullanılmaktadır. Ayrıca üzerinde denemeler tamamlanmamış olmasın rağmen Mr.S 2/5, Tetra (Prunus domestica) ve Penta (Prunus domestica) ümitvar görülmekte; St.Julien GF 655/2, Damas 1869, White Myrobalan, Lesdain Myrobalan, Pixy, Myrobalan GF 31 ve Citation İtalya için önerilmemiştir (Guerriero, sözlü görüşme).
Fransa’da erik Myrobalan çöğürleri, Myrobalan B, Myrobalan 29-c, Marianna GF 8-1, Citation, Ishtara, Jaspi ve Fercino anaçları üzerinde (Lafond, sözlü görüşme; Anonim, 2000c; Anonim, 2000d); İspanya’da yetiştiriciliğin önemli kısmı Marianna 2624, Marianna GF 8-1 ve az bir kısmı St.Julien A üzerinde yapılmaktadır (Iglesias, sözlü görüşme)(Tablo 4). Almanya’da ise yetiştiricilik ticari anlamda Myrobalan, St.Julien A, St.Julien GF 655/2 ve Jaspi üzerinde yapılmaktadır (Hartmann, sözlü görüşme). İngiltere’de eriklere anaç olarak Marianna, Pixy, Brompton ve St.Julien A yaygın olarak kullanılmaktadır (Anonim, 2000e; Anonim, 2000f; Anonim, 2000g).
Erik yetiştiriciliği Doğu Avrupa ülkelerinden Çekoslovakya’da %90 oranında Myrobalan çöğürleri üzerinde yapılmaktadır. Ayrıca Reine Claude Verde ve St.Julien A erikler için anaç olarak kullanılmaktadır (Anonim, 2000h). Romanya’da ise Myrobalan, Buburuz, Reine Claude Verde, Roşior Varatic, Corcoduş 163, Otesani 8, Otesani 11, Galbior, Scoldus ve Porumbar de Iaşi üzerinde yapılmaktadır (Parnia ve ark., 1988 ) .
İskandinav ülkelerinden İsviçre’de erik yetiştiriciliği Myrobalan çöğürleri, St. Julien A ve Jaspi; Norveç’te St.Julien A; İsveç’te ise Myrobalan B, Prunus cerasifera, St.Julien A, Eruni ve P.insititia çöğürleri ile yapılmaktadır (Hjalmarsson, sözlü görüşme; Anonim, 2000i; Anonim, 2000j; Anonim, 2000k) (Tablo 4).
Kanada’da Myrobalan B, Myrobolan 29-c, Marianna 2624, Citation, St.Julien A ve St.Julien GF 655/2 eriklere anaç olarak ticari anlamda kullanılmaktadır (Anonim, 2000l; Anonim, 2000p; Anonim, 2000y) (Tablo 4). Avusturalya’da eriklere anaç olarak Myrobalan 29-c, Myrobalan, Marianna, Marianna 2624, Marianna GF 8-1 ve Pixy; Yeni Zelanda’da ise genelde Myrobalan çöğürleri kullanılmaktadır (Anonim, 1996b; Anonim, 2000s; Anonim, 2000ş; Anonim, 2000t)

__________________

Dünya’da ekonomik önemi olan bazı erik anaçlarının genel özellikleri aşağıda verilmiştir

St. Julien GF 655/2
GF 655/2 kloroza meyilli topraklarda, ağır ve nemli topraklara nazaran daha iyi sonuç verir. Yorgun topraklara adapte olamaz. Ağacın tacını %30 kadar küçültür. Damask ve çöğür anaçlarından daha az verimlidir. Dip sürgünü verme eğilimi vardır ve meyve iriliği daha düşüktür. Nektarinler için uygun değildir. İn vitro ve çelikle çoğaltılabilmektedir (Anonim, 1983).
Pixy
East Malling Araştırma İstasyonu tarafından St.Julien d'orleans eriğinden selekte edilmiştir. Sık dikim için uygun olan zayıf bir anaçtır. Dönüme 100 den fazla ağaç almaktadır. St.Julien üzerindeki ağaçlardan %30 daha ufak ağaçlar yapar. Kaysı ve şeftaliler için de anaç olarak kullanılabilir. Sık dikimde hektara 1000-2000 ağaç almaktadır (Anonim, 1983).
St. Julien A
St. Julian A, Prunus insititia türü içerisinden East Malling Araştırma İstasyonunca selekte edilmiştir. Stool Bed Layering sistemi ile kolaylıkla çoğaltılabilir. Birçok çeşit ile uyuşması iyidir. Orta kuvvette ağaçlar yapar (Anonim, 1983).
Otesani 8
P. domestica türüne ait eriklerden selekte edilmiştir. Birçok çeşitle uyuşması iyi, çoğaltılması kolaydır. Myrobalan çöğürlerinden %30-50 daha ufak ağaçlar yapar. Ağaçları dikildikten 3 yıl sonra meyveye yatar. 5. yılda tam verime ulaşır. Ağır ve killi topraklara iyi adapte olur. Üzerine aşılanan çeşidi düşük sıcaklıklara karşı korur. Otesani 8 üzerindeki ağaçlar 4X2.5 m yada 4X2m mesafe ile dikilirler (100-120 ağaç/dönüm). Dönüme 1.5-2 ton meyve verirler (Botu, 1991).
Otesani 11
Romanya'da P. insititia'dan selekte edilmiştir. Odun çelikleriyle St.Julien ve Pixy'den daha kolay çoğaltılır. Tüm Avrupa erikleriyle uyuşur. Orta güçtedir. Ağır ve killi topraklara iyi adapte olur. Üzerindeki çeşitlerde düşük sıcaklıklarda yüksek mukavemet sağlar. Otesani 11 üzerindeki çeşidi 4. yılda ekonomik devre geçirir. Bu anaç üzerindeki fidanlar 4.5-5X3m dikim mesafesi ile dikilebilirler (66.6-88.8 ağaç /dönüm)(Botu, 1991).
Mr.S 2/5
1960 yılında İtalya Pisa’da Prof.Dr. Scaramuzzi tarafından Myrobalan çöğürlerinin açık tozlanması ile elde edilmiştir. Açıkta odun çelikleriyle ya da Stool Bed sistemiyle kolaylıkla çoğaltılabilir. Redhaven, Cresthaven, Flavorcrest, Firebrite, Maygrand, Weinberger, Maria Branco, Maria Rosa, Claudia, Lizinia, Silvia gibi üzerinde çalışmalar yapılmış şeftali ve nektarin çeşitleriyle uyuştuğu saptanmıştır. Kayısılara anaç olarak kullanıldığında Reale d’Imola ile Canino ve birçok Avrupa erik çeşidiyle de iyi bir uyuşma gösterdiği belirlenmiştir. Suya ve kirece dayanımı iyi, bol verimli ağaçlar yaptığı gözlenmiştir (Loreti ve ark., 1991)
Roişor Varatic (P.domestica)
1966 yılında Dimbovitza’da lokal bir populasyondan selekte edilmiştir. Bir çöğür anacı olarak kendine verimlidir. Çöğürleri oldukça üniformdur. Ağaçları verimli ve güçlüdür. Kalkerli ve ağır topraklara iyi adapte olur. Romanya’da yetiştirilen tüm erik çeşitleriyle uyuşur (Parnia ve ark., 1988 ).
Corcodus 163 (P.cerasifera)
1978 yılında geliştirilmiş bu anaç, hızlı büyür ve kış soğuklarına dayanıklıdır (-30°C’ye dayanabilir). Odun çelikleriyle kolaylıkla çoğaltılabilir (Parnia ve ark., 1988 ).
Galbior ve Scoldus (P.domestica)
Dimbovitza’da 1984’de tohum anacı olarak selekte edilmişlerdir. Galbior küresel formda çalı tipinde ağaçlar yapar. Ağaçları 3-5 m’ye kadar uzayabilir. Galbior ile kurulan bahçeler hektara 700 ağaç alabilmektedir. Orta büyüklükte ağaçlar yapar. Scoldus üzerindeki ağaçlar Galbior’dan hafif küçüktür. Scoldus çöğürleri düşük sıcaklığa ve kurağa dayanıklıdır. Bu anaç ile kurulan bahçeler hektara 1250 ağaç alabilir (Parnia ve ark., 1988 ).
Porumbar de Iaşi (P.spinosa)
1956 yılında Liacu tarafından Iaşi bölgesinde Blackthorn populasyonundan açık tozlanma ile elde edilmiştir. Romanya’daki tüm erik çeşitleriyle uyuşur. Bu anaç kullanıldığında hektara 1250 ağaç dikilebilir. Meyve kalitesi iyi ve yüksek verimli ağaçlar yapar. Fazla dip sürgünü vermez (Parnia ve ark., 1988 ).

__________________

KİRAZ ANAÇLARI
Kirazların çoğaltılmasında bugün Mazzard (P. Avium), Mahaleb (P. Mahaleb), Colt, MAXMA (MazzardXMahaleb melezleri), vişne (Vladimir klonu) ve Gisela anaçları yaygın olarak kullanılmaktadır. Mazzard hem kirazlar hem de vişneler için uygun bir tohum anacıdır. Mazzard üzerindeki ağaçlar ağır topraklara toleranslıdır ve mahlep üzerindekilerden daha büyük ağaçlar yapar. Mahlep kurağa ve soğuğa oldukça toleranslı, hafif bodur ağaçlar yapar. Üzerindeki çeşidi Mazzard’a göre daha erken meyveye yatırır fakat tüm kiraz çeşitleriyle iyi bir uyuşma göstermez. Colt ise son yıllarda İngiltere East Malling Araştırma İstasyonunda geliştirilmiş, üzerindeki çeşidi erken meyveye yatıran yarı bodur bir anaçtır. Colt anacı üzerindeki çeşitler standart anaç üzerindekilerden %25 daha ufak olurlar. Bununla birlikte Colt üzerindeki ağaçlar kurağa ve soğuğa hassas bulunmuşlardır. Bu anaç daha sıcak ve sulanabilir alanlara önerilmektedir. MAXMA serisi anaçlar Oregon’da Lyle Brooks tarafından Mahlep ve Mazzard arasındaki melezlemelerden elde edilmiştir. Günümüzde MXM2, MXM39 ve MXM60 ticari olarak kullanılmaktadır. Bodurluk sağlamayan bu anaçların tamamı kök çürüklüğüne son derece dayanıklıdır. Vişne anaçları ise genelde ıslak topraklarda kirazlar için uygundur. Son yıllarda Almanya’da Gissen’de Dr.Werner Gruppe ve Hanna Schmidt tarafından bodur ağaçlar yapan Gisela serisi kiraz anaçları geliştirilmiştir. Bunlardan Gisela 5, Gisela 6, Gisela 7 ve Gisela 12 ticari olarak üretilmektedir (Westwood, 1978; Anonim, 2000z).
ABD’de kirazlar için anaç olarak MAXMA2, MAXMA39, MAXMA60, P. mahaleb, P. avium (Mazzard), Mazzard F 12/1, Gisela 5, Gisela 6 ve Gisela 12 anaçları yaygın olarak kullanılmaktadır (Perry, 1987; Anonim 1991; Anonim, 1996a; Anonim, 1997; Anonim, 1999a; Anonim 1999b; Anonim, 1999c; Anonim, 1999d; Anonim, 1999e; Anonim, 1999f; Anonim, 2000a).
İtalya’da ise kirazlara anaç olarak Colt, INRA SL 64, MAXMA Delbard 14, P. mahaleb, kiraz çöğürleri ve CAB 6P yaygın olarak (Guerriero, sözlü görüşme, Loreti, 1994; Sansavini ve ark., 1999; Anonim, 2000b); Tabel Edabriz, Gisela 5, Weiroot 158 ve Victor ise fidanlıklarda az yada çok ticari anlamda kullanılmaktadır. Ayrıca üzerinde denemeler tamamlanmamış olan Gisela 6, P-HL serisi, Pi-Ku serisi ve Adara ümitvar görülmektedir. Mazzard F12/1, Vladimir, Prunus fruticosa, Inmil GM 9, Damil GM 61/1 ve Camil GM 79 anaçları da test edilmiş ve İtalya için uygun görülmemiştir (Guerriero, sözlü görüşme).
Fransa’da kiraz Colt, Edabriz, INRA SL 64, MAXMA Delbard 14 ve Ferci anaçları üzerinde (Lafond, sözlü görüşme; Anonim, 2000c; Anonim, 2000d); İspanya’da çoğunlukla SL 64 üzerinde yetiştirilmektedir (Bonany, sözlü görüşme). Almanya’da ise yetiştiricilik ticari anlamda Colt, P. avium ve Gisela 5 üzerinde yapılmaktadır (Hartmann, sözlü görüşme). İngiltere’de ise kirazlara anaç olarak Colt, P. avium, Mazzard F12/1 ve Gisela 5 yaygın olarak kullanılmaktadır (Anonim, 2000e; Anonim, 2000f; Anonim, 2000g).
Doğu Avrupa ülkelerinden Çekoslovakya’da ağaçların % 80’i, P-TU-1, P-TU-2, P-TU-3 gibi P. avium çöğürleri üzerindedir. Colt ile birlikte P.aviumxP.cerasus melezleri olan P-HL-A, P-HL-B ve P-HL 6 klon anaçları da kullanılmaktadır. Bu iki anaç Çekoslovakya’da ıslah edilmiştir. A klonu Prunus avium’un % 40’ı, klon B %60’ı ve PHL-6 ise %15-30’u kadar büyümektedir (Anonim, 2000h; Hansen, 1998 ). Kiraz yetiştiriciliği Romanya’da G2, V.V-1, IP-C-1 ve V.G-1 üzerinde yapılmaktadır (Parnia ve ark., 1988 ).
İskandinav ülkelerinden İsviçre’de kiraz yetiştiriciliği MAXMA Delbard 14, P. avium, Mazzard F12/1 ve Gisela 5; İsveç’te ise Colt, Prunus mahaleb, P. avium ve Mazzard F12/1; Norveçte Colt, Mazzard F12/1 ve Gisela 5 anaçları ile yapılmaktadır (Hjalmarsson, sözlü görüşme; Anonim, 2000i; Anonim, 2000j; Anonim, 2000k).
Kanada’da kirazlara anaç olarak Mazzard F12/1 ve GM 61/1 Damil ticari anlamda kullanılmaktadır (Anonim, 2000l; Anonim, 2000p; Anonim, 2000y). Avustralya’da kirazlara anaç olarak Prunus mahaleb, Mazzard F12/1 ve Charger; Yeni Zelanda’da ise genelde Colt, Prunus mahaleb ve P. avium çöğürleri kullanılmaktadır (Anonim, 1996b; Anonim, 2000s; Anonim, 2000ş; Anonim, 2000t)

__________________