Şeftali (Prunus persica Stokes)


Siğiller, şeftalilerde yaprak sapı üzerinde veya yaprak ayasının sapla birleştiği yerde, yuvarlak veya böbrek şeklinde olur. Siğiller, çeşitlerin ayrılmasında büyük ölçüde yardımcı olmaktadır.

Çiçekleri, beş çanak, beş taç yaprağı, yirmi erkek organ ve bir tane dişi organı vardır. İriliklerine göre, iri taç yapraklı, orta taç yapraklı ve küçük taç yapraklı olarak üçe ayrılır. Taç şekilleri oval, yuvarlak olabilir. Şeftali çiçekleri beyaz renkten koyu pembe renge kadar renkleri mevcuttur.
Meyvesi sert çekirdekli meyvelerdendir. Değişik şekil ve irilikte olabilir. Ham iken yeşil renkte, olgunlaşmaya başlayınca sarı renkli olup kırmızı yanaklı olur.
Şeftaliler kendine döllenebilen türdendir. Çiçekleri homogamdır. Yani bir çiçekte erkek ve dişi gametler aynı zamanda olgunlaşır.
Şeftali Çeşitleri

Şeftalinin kültür formları şunlardır;
1-Tüylü şeftaliler
2-Tüysüz şeftaliler
3-Domates şeftalisi’dir.

Yetiştirilen ve sayıları 3000 yaklaşan kültür çeşitlerinin kökenleri bu memleketten gelen materyal teşkil etmiştir.
Çeşitler erkenci, orta mevsimci ve geçici çeşitler olmak üzere üç grupta sınıflandırılır.
Erkenci Çeşitler: Precocissima, Starking Delicious, Dixired, Morettini 1, Morettini 5/14, Early Red, Cardinal.
Orta mevsim çeşitler: July Elberta, Golden Elberta Cling, Red Haven, Sunhig, Rich Haven, Jerseyland.
Geçici çeşitler: Redskin, Triogem, Keystone, J.H.Hale, Fowler, Halberta Giant, Rio-Oso-Gem.
İklim İsteği

Şeftali iklim şartlarına en fazla uyabilen meyveler arasındadır. Kışın sıcaklığın çok düştüğü -20 C yerlerde gözler ve yıllık sürgünler donar, sıcaklığın -25 C düşmesi ağaçların bile tamamen donmalarına sebep olabilir. Buna rağmen soğuklara dayanma bakımından çeşitler arasında farklılıklar gösterir. Kış soğuklarına göre ilkbaharın geç donlarının şeftali yetiştiriciliğinde daha çok önemi vardır.
Şeftali erken çiçek açan meyve türleri arasındadır. Bu yüzden ilkbahar geç donlarında sık sık tekrarlandığı yerlerde ekonomik olarak yetiştirilmesi tehlikelidir. Bursa dahil ülkemizin bir çok yerinde ilk bahar geç donlarının zararlarıyla karşılaşmaktayız.
Çiçek tomurcuklarının kış aylarında soğuklara çok dayanıklı olmalarına karşın tomurcuklarda uyanmanın ilerlemesiyle, çiçeklerin açılması ve küçük meyvelerin ortaya çıkması ile donlara karşı olan hassasiyet artar. Tomurcukların taç yaprakları henüz açılmadan -5 ve -6 C donmaya dayanmalarına rağmen açılmış olan çiçekler -3 C de donar. Meyvelerin içerisinde hassas olan çiçeklerin donması bunların büyük oranda dökülmelerine sebep olur.
Yazları çok serin geçen yerlerde ekonomik olarak şeftali yetiştirilmesi uygun değildir. Meyveler acımsı bir tat alır ve kalite düşük olur.
Kış aylarında sıcak ve ılık geçen bölgelerde yeterli kış dinlenmesinin olmaması yüzünden şeftali çeşitlerinin yetiştirilmeleri ekonomik olmayabilir.
Yeteri kadar kış dinlenmesi yapamayan, vernalizasyonun karşılanamamış şeftali ağaçları ilkbaharda çiçeklenmelerin gecikmesine neden olur. Çeşitlere göre değişmekle beraber toplam soğuklama istekleri -7 C de 850 ile 1150 saat arasındadır.
Toprak İstekleri

Şeftali için en çok istenen topraklar alüviyal topraklardır. Bu topraklar süzek olmakla beraber kumlu topraklar kadar kuru, nemi tutmakla birlikte killi topraklar gibi yaş ve soğuk değildir. İyi ısınması, iyi havalanması, su ve besin maddelerini iyi saklaması, bol ve kuvvetli bir kök sisteminin oluşmasına neden olur.

Kumlu topraklarda yeterli sulama ve yeşil gübre ile birlikte bol organik madde sağlama ve yine iyi bir gübreleme ile şeftali ağaçları iyi gelişme gösterir. Kumlu topraklar su tutan ağır killi topraklara göre daha iyidir.
Ağır ve nemli soğuk olan killi topraklarda şeftali ağaçların odunları iyi pişkinleşmez ve bu ağaçlar kış soğuklarından ve zamk hastalığından fazla zarar görür. Toprak şartlarının kötü olması iklim şartlarının elverişliliğiyle büyük oranda olumsuz etkilenmeler olur.
Toprak yüzeyi ile beraber toprak alt tabakasının yapısı da çok önemlidir. Çünkü şeftali ağacı köklerini derine salar. Kökün iyi gelişmesi toprak alt tabakasının yapısının iyi olup olmamasına bağlıdır.
Fazla kireçli topraklar da şeftali yetiştiriciliği bakımından iyi sayılmaz. Aktif kirecin %12 yi aştığı hallerde sarılık şeklinde zararlanmalar görülür. Toprak pH’ı en iyi 6-7 olması gerekmektedir.
Ayrıca meyvelerin büyüme ve gelişimi için yereli yaprak alanının bulunması istenir.
Şeftalinin Çoğaltılması

Bir çok şeftali çeşitlerinin tohumları anacın özelliklerini aynen taşır ve oldukça düzenli materyal verir. Şeftalinin bu özelliğinden dolayı bazı yerlerde ağaçlar çekirdekten yetiştirilir. Entansif yetiştiricilik yapılan yerlerde aşı ile çoğaltım yapılmaktadır.
Şeftali anaçları şeftali, erik, badem ve kayısı kullanılabilir. Anaç seçiminde toprağın fiziksel yapısı, kireçlilik oranı ve taban suyu yüksekliği, nematod durumu göz önünde bulundurulmalıdır.
Şeftali çöğürü: Bu anaç ile kültür çeşidi çok iyi oluşur. Başta gelen kusurları yaş ve ağır topraklarla çok kireçli topraklarda uyum sağlayamazlar ve nematodlara karşı hassas olurlar.
Erik anaçları: Şeftaliler özellikle ağır topraklarda ve taban su seviyesinin yüksek olduğu yerlerde anacın üzerine aşılanır.
Badem Anacı: Bu anaç daha çok kireçli topraklarda şeftaliye anaç olarak kullanılır. Fakat kalemle anaç uyuşması pek iyi olmadığından tercih edilmez.
Kayısı anacı: Bu anaç kurak toprak şartlarında ve kurak iklim bölgelerinde şeftali için kullanılır. Nemotodlara dayanıklı bir anaçtır.
Şeftali Bahçe Tesisi

Şeftali bahçeleri, genellikle yaşlı fidanlardan kurulur. Bahçe tesisinde derin toprak işlemesi şarttır. Bahçe ağaçları arasında anaca ve toprak şartlarına göre 5x5, 6x6 veya 7x7 m mesafe bırakılabilir. Fidan dikimi tercihen sonbaharda yapılır. Ancak kışı çok soğuk geçiren bölgelerde ilkbaharda dikim yapılması tavsiye edilir.
Toprak İşlemesi

İlk dikim yıllarından sonra toprak işlemesi fidanların diplerinden itibaren ve fidanın her yanından bir metre genişliğinde yapılır. Ağaçların taçları büyüdükçe sürülen şerit genişliği de artmaktadır.
Açık toprak işlemesi yapılan bahçelerde, toprak işlemesi sonbaharda derin olmak üzere pullukla sürme şeklinde olur. İlkbahar ve yaz aylarında ise diskaro veya çapa kullanılır.
Ara ziraati yapılmak istenirse, şeftaliye uyan ve su istemeyen bitkiler seçilmelidir. Kavun, karpuz, bezelye, nohut gibi çapa bitkileri uygundur. Sık sık sulama gerektiren bitkilerin kullanılması şeftali fidanlarının fazla su almasından dolayı köklerinin çürümesine neden olmaktadır.
Yeşil gübre bitkilerinin ara ziraat olarak kullanılması bitki için büyük yarar sağlar. Yeşil gübre bitkileri sonbaharda Eylül-Ekim aylarında toprak işlemesinden sonra ekilir. Ve ilkbaharda diskaro ile geçirilmek suretiyle toprağın altına gömülür. Böylece topraktaki organik madde miktarı artmış olur. Ayrıca bahçelerde su kaybını önlemek için malçlama yapılmaktadır.
Sulama

Vegetasyon periyodunun başından sonuna kadar toprakta ihtiyacı karşılayacak ölçüde suyun bulunması gerekir. Yağışların yetersiz olduğu durumlarda sulama ile desteklenmeli toprağı hiçbir zaman solma noktasının altına düşmemesi gerekir.
Buna göre sulama süresi ilkbahar-sonbahara kadar olan süre, sulama sayısı, sulamanın hangi aralıklarla yapılacağı; hava sıcaklığına, yağış durumuna, toprağın fiziksel yapısına ve taban suyun yüksekliğine göre değişir.
Kış aylarında ılık ve kurak bölgelerde ilkbaharda sulamaya ihtiyaç duyulabilir. Çekirdeğin sertleşmeye başladığı dönemden itibaren meyvelerin toplanmasına kadar sulamanın düzenli olarak yapılması gerekir.
Sıcak ve kumlu topraklarda haftada bir kere sulama yapılmalıdır. Tınlı ve humusca zengin topraklarda 3 haftada bir kez yapılmaktadır.
Derimden bir hafta 10 gün önce yapılan sulamaların meyvelerde irişleşmeye yardım ettiği ve önce yapılan sulamaların meyvelerde irileşmeye yardım ettiği görülmüştür.
Sulamada dikkat edilecek noktalardan birisi de az sulama ile sık sık sulamanın yapılmaması gerektiğidir. Toprağın 150-200 cm. derinliklerine gidebilecek kadar bol sulama yapılmalıdır. Böylece kökler normal olarak büyümeleri ve fonksiyonlarında iyi gelişmeler gözlenir.
Gübreleme

Şeftali ağaçları çabuk büyür ve çok verimlidir. İyi havalanan orta karakterdeki topraklarda yetişen şeftali, bu sebeple besin değerlerinin yıkanması ve mikroorganizmaların şiddetli faaliyeti sonucu besin maddesi kaybı söz konusudur. Bu yüzden, şeftali bahçelerinin iyice gübrelenmesi gerekir.
Şeftali bahçelerinde en iyi gübreleme şekli ahır gübresi ve yeşil gübre ilave edilen ticari gübrelerin verilmesi şeklindedir. 3 yılda bir dekara 1.5-2.5 ton hesabıyla ahır gübresi veya her yıl yeşil gübre verilerek toprağın organik madde muhtevası artırılmalıdır. Çiftlik gübresi iyi çürümüş, yeşil gübre bitkileri ise sonbaharda ekilip ilkbaharda gömülen baklagillerden olmalıdır.
Bu gübrelere ilaveten azot, fosfor ve potasyumla destek gübrelemesi yapılır. Şeftali topraktan en çok azot kaldıran meyve türlerinin başında gelir. Topraktan kaldırdığı potasyum miktarı da fazladır. Bunların yanında normal bir fosfor sarfiyatı dikkat çeker.
Verimli bir bahçede bunların oranı şöyle olabilir. Dönüme 2.5 ton ürün veren bir bahçeye saf element hesabıyla 40-50 kg arasında gübre verilmelidir. Eğer ton rakamı bunu aşacak olursa ton başına düşen gübre miktarı hesaplanmalıdır. Fazla gübrelemenin uygulanması zararlı olduğu gibi meyve kalitesini düşürür ve meyvelerin yola dayanımı azalır, olgunlaşma gecikir.
Seyreltme

Şeftali ağaçları genellikle fazla miktarda meyve bağladıkları için dallarda kırılmalar olur ve meyveler küçük olur. Bu yüzden meyve iriliğini korumak ve dalları hafifletmek amacı ile seyreltme yapılır.
Seyreltme 3 şekilde yapılır:
Yakıcı kimyasallarla seyreltme; bunun için dinitro bileşikleri kullanılır. Bileşikler 20-50 ppm lik konsantrasyonlarda ve çiçekler için %75-90’ı açtıktan sonra ağaçlara püskürtülür. Eriyik çiçek tozları ve dişi organı öldürmek suretiyle yapılır.
Bitkisel hormonlarla seyreltme; taç yaprakların dökülmesinden 1-3 hafta sonra yapılır. Böylece hem ağacın meyve tutumu üzerinde fikir edinilir hem de ilkbahar geç donlarının tehlikesi atlatılmış olur. Genellikle en çok kullanılan hormon Naftelen asetik asit’tir. Bu hormon 5-30 ppm konsantrasyonlarda kullanılır. Buna karşılık bu asidin sodyum veya potasyum tuzlarının daha yüksek konsantrasyonlarda yani 20-75 ppm kullanılması gerekir.
El ile seyreltme; meyvede çekirdeğin sertleşmeye başlamasından hemen önce yapılmalıdır. Her 15 cm. de bir meyve ya da her meyveye 40-60 yaprak düşecek şekilde yapılmalıdır. İlk olarak erkenci çeşitlerle başlanmalı ve geçici çeşitlere doğru sırayla yapılmalıdır.
Budama


Şeftali ağaçları diğer meyve türlerine göre daha fazla budamaya ihtiyacı vardır. Bir yaşlı dalların üzerinden ürün alınması için sürgünlerin yeterli ölçüde sağlanması gerekir.
Şeftali ağaçları için iki çeşit budama vardır. Biri şekil diğeri de meyve budamasıdır. Ayrıca mevsimlere göre yaz ve kış budaması yapılmaktadır.
Şekil budaması Şeftali ağaçları için goble, doruk dallı ve yatık palmet şeklinde budamalar yapılıp taçlandırılır.
Meyve budaması kısa ve uzun budama şeklinde yapılır. Kısa budamada, geçen yıl meyve verip bir sonraki dönem meyve verecek dallar 2-8 göz üzerinden budanır. Uzun budama ise, çiçek gözü bulunan dallarda bir kısaltmanın yapılmayıp pek uzun olanlarda uç alma ve meyve dallarında yapılacak olan meyve seyreltmeleri yapılarak uygulanır.
Hasat (Derim) ve Depolama

Şeftalilerde olgunluk meyve eti sertliğine ve rengine göre hasat yapılır. Kırmızı kısımlar daha parlak bir hal alır, yeşil kısımlar sarıya dönüşür. Olgunluğun tespitinde, şeftalilerin kullanılma amaçlarına yani, konservelik, sofralık, dondurmalık ve kurutmalık olarak ayrılışına göre dikkatli olunmalıdır.
Derim yapılırken meyvelerin hepsinin aynı anda olgunlaşmadığına dikkat edilmelidir. Şeftali derimi en az üç defa yapılmaktadır.
Toplama yapılırken meyve sepetlerinin içinde meyvenin ezilmemesi için yastıklar olmalı, bahçe kasalarına boşaltılacaksa çok dikkatli olunmalıdır. Şeftaliler kasalara konulurken 30x50, 40x60 cm. boyutundaki kasalar tercih edilmelidir.
Şeftaliler genellikle depo edilmez. Geçci çeşitlerin arzını bir süre daha geciktirmek için depolanabilir. Hangi amaçla olursa olsun saklama soğuk hava depolarında en iyi 0 C de %85-90 nisbi nemde saklanabilir. Olgun meyveler bu koşullar altında 2-4 hafta dayanabilir.
Verim

4-9 yaş arası şeftali ağaçlarında %56.5 verim görülmektedir. Bundan sonra yaş ilerledikçe verim geriler ve %8 lere kadar düşer. Ağaç başına verim ortalama 22 kg dir.
bahcenet.com