TULIPA (LALE)



Çok sayıdaki çeşit ve kültür türlerinin hepsine Lale-Tulipa denir. Lale hemen her bahçede Mart ile Mayıs ayı sonuna kadar çok çeşitli renklerde açar. Bazı kültür çeşitleri, kışın evlerde de zevkle yetiştirilebilr. Bodurları, tarhlarda güzel görünüm oluştururlar. Kültür türleri 4000 adettten fazladır. Ancak bunlardan birkaç yüz tanesi piyasaya çıkarılmıştır. 23 gruba ayrılmışlardır ve bunlara yenileri ilave edilip, çıkarılabilir. Değişik yapılı olurlar. Bahçe laleleri, yanlız anaçları ve çiçek durumlarına göre sınıflandırılmayıp, aynı zamanda çiçek açma durumlarına göre de sınıflandırılmıştırlar. T.kaufmanniana ve T.fosterimaona, erken açanlardandır. Mart ile Nisan sonunda açarlar. Orta erkenci Mendel, Triumf, Darwin hibritleri Nisan sonu, Mayıs ayı başına kadar açarlar. Geççi olarak, Darwin, Zambak çiçekli Cottage, Rembrandt Parkiet, Katmerli Geççi T.greigii, Mayıs ayında açarlar. Çiçek taç yaprakları genelde 5-7 cm. uzunluktadır. Fakat bazı özel üretilenler 10 cm. ve hatta bazıları 20 cm. olurlar.
Katmersiz Erkenci Laleler: Boyları 22 ile 40 cm. olur ve altı taç yapraklıdır. Bahçe lalerinin içinde en erken olarak hoş kokulu ve baharda açarlar. Bir çoğu kışın içeride açarlar. En iyi kültürleri, "Brilliant Star" kızıl, "Diana" beyaz, "Bellona" altın sarısı, "Pink Beauty" açık pembe ve dibinde beyaz olur.



Katmerli Erkenci Laleler: 22-40 cm. boyunda, uzun süre dayanıklı katmerli çiçekleri güçlü sapları üzerindedir. Tüm kültür türleri kışın içerinde açar. Katmersiz erkencilere yakın zamanda çiçeklenirler. En iyi kültürleri, "peach Blossom" pembe, "Scartlet Cardinal" portakal kızılı, "Thunderbolt" limon sarısı renk çiçeklidir.



Mendel Laleleri: Ara sezonda açan, güçlü yapılı rüzgar ve yağmura dayanıklıdır. Çok ayrı renkte çiçeklere sahiptirler ve 40-65 cm. boy alırlar. Tüm kültürleri kışın salonda açarlar. En iyileri, "Apricot Beauty" açık sarı, pembe, "Krelages's Triumf" koyu kırmızı ve sarı kenarlıdır. "Olga" kırmızı, beyaz kenarlıdır. "Van Der Eerden" açık kırmızıdır.



Triumf Laleleri: Boyları 40-65 cm. olup, ara sezonda ve Darwin Lalelerinden yaklaşık 10 gün önce açarlar. Birçok kültürleri kışın içeride yaşarlar. En tanınanı, "Aureola" kırmızı, altın sarısı kenarlıdır. "Her Grace" beyaz-pembe kenarlı, "Sulphur Gloty" sarı çiçek açar.

Darwin Hibrit Laleleri: 55-75 cm. boyunda olup, ara sezonda açarlar. Bahçe laleleri içinde en büyüğü, en güçlüsü ve en güzelidir. Bunlar, erkenci Darwin ve büyük çiçekli T.fosteriana melezlenmesiyle elde edilmiştir. Bir çok kültürleri kışın içeride açarlar. Tanınanları: "Apeldoom" portakal kırmızısı, mor, siyah, sarı zemin kenarlıdır. "Gudoshnik" koyu sarı, kayısı renkte nokta ve çizgilidir. "Jewel of Spring" kükürt sarısı, kırmızı kenarlıdır.

Darwin Laleleri: Bir çok lale içinde en bilinenidir. Geç açarlar ve 55-75 cm. boyunda olup, büyük çiçeklerini çoğu zaman tek renkte güçlü saplar üzerinde açarlar. Bir çok kültürü kışın içeride açarlar. "Orkide Çiçekli" lalelerin, çiçek taç yapraklarının kenarları çizgili püsküllüdür ve bu grup içinde yer alırlar. Bazı tanınmışları, "Aristocrat" elatun-kırmızı, "La Tulipe Noire" mor-siyah ve "Zwanenburg" beyazdır.

Zambak Çiçekli Laleler: Darwinler gibi geç açarlar. Boyları 45-65 cm. olur. Çiçeklerinin taç yaprak uçları sivri ve dışa bükümlüdür. Bahçede olduğu kadar oldukça iyi buket yapılır. Bazı kültürleri kışın içeride açarlar. Tanınmışları, "Astor" kavun içi, "Golden Duchess" koyu sarı, "Mariette" kavun içi ve "Maytime" açık eflatun, beyaz kenarlı çiçeklidirler.



Cottage Laleleri: Geç açarlar, boyları 40-90 cm. olur. Büyük yumurta biçimli yaprakları zamanla renklenir. Alacalı, çok çiçekli laleler bu katagoridedirler. En iyi kültürlerinden, "Georgette" açık sarıdır ve dallı sapının üzerinde üç ile beş çiçek bulunur. "Mrs. John T.Scheepers" iri, yumuşak sarı çiçeklidir. "Rosy Wings" pembe, dibinden beyazdır. "Zomerschoon-Yaz Güzeli" yaklaşık 50 cm. olur, kırmızı çiçekli ve beyaz lekelidir.



Rembrandt Laleleri: Geç çiçek açarlar. Daha önceleri Bizarre Lalesi veya Bijbloemen ya da Parçalı Lale de denirdi. Bir virüs hastalığının meydana getirdiği şekilden dolayı bu isimle anılırdı. Çiçek taç yaprakları kontrast renkte damarlar oluşturur. Dalgalı çizgili, benekli ve lekeli kenarlıdır. Tanınan kültürlerinden, "Cordell Hull" neredeyse 60 cm. boyunda, kırmızı ve beyaz çiçeklidir. "Black Boy" yaklaşık 50 cm. mahoni-siyah renk çiçekleri ilgi çeken sarı renk desenlidir. "Madame Dubarry" yaklaşık 50 cm. boyunda sarı çiçekleri kayısı renk lekelidir.
Parkiet Laleleri: Geç çiçek açarlar. Boyları 50-70 cm. olur. Çiçeklerinde taç yapraklar dönük yapıdadır ve her tarafından püsküllüdürç Parkiet Lalesi aslında "Sporten" veya diğer kültürlerin artıklarıydı. Bazıları kışın içeride çiçek açarlar. Tanınmış kültürleri: "Person" Darwin Lalesinin bir uzantı, kalıntısıdır. "Allard Pierson" kan kırmızısı olup, dibi mavidir. "Blue Parrot" lavanta mavisi olup, Darwin Lalesinin bir kalıntısıdır. "Blue Aimable", "Fantasy" Darwin Lalesisi uzantısı, "Clara Butt" hafif pembe zemin üzerine yeşil desenlidir. "Red Parrot" Darwin Lalesi kalıntısı, "Gloria Swanson" koyu kiremit kırmısı ve "Texas Gold" Cottage Lalesinin kalıntısıdır. "Inglescombe Yellow" altın sarısı, kırmızı kenarlıdır.



Katmerli Geççi Laleler: Geç çiçek açarlar ve çoğu zaman "Pion Çiçekli" olarak adlandırılır. Şekil ve büyüklüğü itibarı ile, katmerli çiçeği tıpkı bir pionu andırır. Bu laleler 40-60 cm. oluralar ve oldukça güzel kesme çiçektirler. Bazı tipleri kışın içeride açarlar. Tanınmış olanları, "Eros" pembe, "Mount Tacoma" beyaz, "Nizza" sarı, kırmızı çizgili, "Symphonia" kırmızı ve katmerli çiçekli "Pride of Haarlem" Darwin lalesinin bir koludur.



Tulipa Kaufmannia: Kültür türleri ve hibritleri çok erken çiçek açarlar. Çoğu zaman mart ayında açarlar. Bazen Water Lelie (Su Zambağı Lalesi) denir. Sivri uçlu çiçek taç yaprakları, Su Zambağında olduğu gibi yatay biçimli açar. 10-20 cm. boyunda olup, çoğunlukla iki renkli enli çiçekleri vardır. Yaprakları kahve renk çizgilidir. Taşlıklı bahçelere dolgun bir görünüm verirler. Bulundukları yerde uzun süre kalarak çoğalırlar. Tanınan kültürleri: "Ancilla" ortası açık kırmızı lekeli ve beyaz çiçeklidir. "Daylight" kızıl, dipten siyahtır. "Heart's Delight" kırmızı çiçek taç yapraklarının kenarları açık pembedir. "Shakespeare" kavun içi, kayısı ve portakal renklerinin bir karışımıdır.

Tulipa Fosteriana: Dörtyüz yıldan fazla bir zamandır yapılan lale melezeleme çalışmalarında, üreticiler, erkenci olan yabani çeşit T.fosteriana'dan büyük çiçeklisini elde etmişlerdir. Bunun kültür ve hibriteri 20-50 cm. boy alıp, çiçekleri 10 cm. büyüklükte olur. Hepsi kışın içerisinde açarlar. Tanınan kültürleri: "Pinkeen" portakal, kızrmızı ve pembenin bir karışımıdır. "Madam Lefeber" ve "Red Emreor" olarkta adlandırılan bu tür parlak kırmızı, siyah zeminlidir. "Purissima" beyaz ve "Summit" donuk sarıdır.



Tulipa Greigii: Kültür ve hibritleri geç çiçek açan lalelerdir. Uzun süre dayanan çiçeklerinin rengi, çoğunlukla kızıl, sarı olup, 20-30 cm. güçlü sapları vardır. Hibritlerinin yaprakları güzel olur. Genellikle morumsu veya kahve renk çizgili ve işlemelidir. Birçoğu kışın evde yetiştirilerek, erken açatırılabilir. Tanınmış kültürleri (hepsinin kırmızı çiçek yaprağı vardır): "Oriental Splendour" siyah hakim, sarı kenarlıdır.



Diğer Yabani veya Botanik Laleler: Bu son gruptaki laleler, yüzlerce yabani lale çeşitlerinin kültür ve hibritleridir. Tipine göre erken veya geç açarlar. Bir çok külütürünün bir tek sap üzerinde üç ile dokuz adet çiçeği bulunur. Yazın soğanların kuru kalmak şartıyla, uzun yıllar aynı yerde yaşarlar. Bazıları kışın evde yetiştirilebilirler. Tanınmış olanları: T.biflora, iki çiçekli lale, 20 cm. boyunda, sarı göbekli beyazdır. T.stellara var chrysantha altın lale 10-15 cm. boyunda, açık sarı çiçeklidir. Aslında lacivert çiçeklidir. T.tarda (T.dasy-Steman), 7-15 cm. boyunda olup, beyaz çiçeğinin ortası sarıdır. T.hageri, 15 cm. yükselir. Koyu kırmızı çiçeklidir. T.praestans, 30-45 cm. boyda, açık kırmızı çiçeklidir. T.pulchella, 10-15 cm. boyunda olur ve Şubat ayında donuk morumsu çiçek açar.